بوم شناسي کاربردي/ سال چهارم / شماره چهاردهم / زمستان ۱۳۹۴

بررسی روابط بین جوامع گیاهی مختلف و عوامل محیطی در
حوضه آبخیز گنبد، همدان

*121
خدیجه سالاري نیک، قاسم اسدیان و محسن نائل

(تاریخ دریافت: 3/9/1393 ؛ تاریخ پذیرش: 6/10/1394)

چكيده
شناخت روابط بين گياهان مرتعي و عوامل مؤثر بر استقرار و پايداري آنها براي مديريت پايدار و احياء عرصه هاي مرتعي ضـروري اسـت.
بدين منظور حوضه آبخيز گنبد، به دليل داشتن تنوع در پوشش گياهي، شرايط محيطي و مديريت چرا مطالعه شد. کل حوضه به واحـدهايهمگوني از نظر تيپ پوشش گياهي و ويژگي هاي محيطي تفكيك شد. در هر واحد ،۳ الي ۴ قاب (۱*۱ متر مربع) مطالعه شد. ويژگـي هـايزمين ،کل تاج پوشش گياهي و تاج پوشش پنج فرم رويشي (گندميان يک ساله، گندميان چندساله، پهن برگان يک ساله، پهن برگان چندساله و بوته اي)در هر قاب تعيين، و از گياه و خاک سطحي (۱۵-۰ سانتي متر) در اوايل فصل پاييز ۱۳۹۱ نمونه برداري شد. بـا اسـتفاده از روش
TWINSPAN، گونه هايAstragalus verus ،Centaura virgate ،Silen sp. و Cousinia bijarensis مانند گونه هاي معرف مشـخص شـدند. تحليل DCA، کل حوضه را براساس گونه هاي گياهي معرف، توليد گندميان چندساله و ويژگي هاي محيطـي از قبيـل درصـد شـن، رس و جهت شيب به ۵ گروه اکولوژيک تفکيک كرد. براساس تحليل گونه هاي شاخص، سه گروه مشخص گرديـد، کـه گونـه هـاي Asteragalus P=۰/۰۰۲) Taeniatherum crinitum ،(P=۰/۰۰۱) gossypinus) و P=۰/۰۰۷) Heteranthelium piliferum) در تفکيک اين گروه هـا تـأث ير داشتند. گونه هاي گيـاهي .Artemisa siberi ،Centaurea virgat ،Astragalus gossypinus ،Silen sp وFestuca ovina نشـان دهنـده شـرايطاکولوژيک محيط کوهستاني، نيمه استپي و استپي است. عمق ريشه دواني اين گياهان زياد بوده که مقاومت آنها را به خشکي بيشتر مي کنـد .
بنابراين نتايج نشان مي دهد شرايط اكولوژيك براي حضور گونه هاي چندساله كه وابسته به خاك سبک با نياز آبي كم اند، متناسب است.

واژه هاي كليدي : تحليل دو طرفه گونه هاي معرف، تحليل تطبيقي قوس گير شده، تحليل گونه هاي شاخص، تيپ پوشش گياهي

۱. گروه خاکشناسي، دانشکده کشاورزي، دانشگاه بوعلي سينا همدان
۲. گروه مرتعداری، مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي همدان
* : مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي: moh_nael@yahoo.com
۶۱
مقدمه
رش د گی اه در رویش گاه ه اي طبیع ی حاص ل ک ارکرد عوام ل گوناگون زیستی از جمله اقلـیم، خـاك و توپـوگرافی مـی باشـد(21). جوامع گیاهی همواره تحـت تـأثیر عوامـل محیطـی قـرارمی گیرند، بنابراین با تغییر متغیرهاي محیطی جوامع گیـاهی نیـزتغییر خواهد کرد (13). عوامل مؤثر بر پراکنش گونه هاي گیاهی ممکن است تحت تأثیر عوامل درون زا یا برون زا یا هر دو عامل باشد. عوامل درون زا کـه ناشـی از ویژگـی هـاي گیـاه اسـت درمقیـاس هـاي کـوچکتر و عوامـل بـرون زا (عوامـل محیطـی) در مقیاس هاي بزرگتر باعث پراکنش می شوند (15 و 26). مهمترین عوامل محیطی شـامل عوامـل اقلیمـی، خصوصـیات فیزیکـی وش یمیایی خ اك و عوام ل توپ وگرافی هس تند. از ب ین عوام ل محیطی، خاك یکی از مهمترین عواملی است کـه در پـراکنش وتراکم پوشش گیاهی نقش عمده اي دارد، که به نوعی برآینـد اثـرکلیه عوامل محیطی مؤثر می باشد (3 و 8).
گاچ (19) بیان می کند کـه شـناخت روابـط بـین گیاهـان وعوامل محیطی جهت ثبات و پایداري اکوسیستم ها امري اجتناب ناپذیر است. براي بررسی پوشش گیاهی و تأثیر عوامل محیطـیبــرروي آن روش هــاي آمــاري متنــوعی وجــود دارد . یکــی از روش هاي مطالعه روابط بین پوشش گیـاهی و عوامـل محیطـی،رج بندي است. این روش یکی از روش هاي چند متغیره اي است که در تجزیه و تحلیل داده هاي اکولوژي پوشش گیـاهی بـه کـارمی رود (10). آنالیز دو طرفه گونه هاي شاخص (TWINSPAN) یک روش جدید با قابلیت تفکیک بهتر و ساده تر می باشد که در بسیاري از مطالعات محیطی استفاده شده است (11 و 25). ایـنروش براي اکوسیسـتم هـاي طبیعـی و واحـد هـاي اکولوژیـک،هیـدرولوژیک و زیرحوض ه هـا قابلی ت اسـتفاده دارد. تغیی رات محیطی روي الگوي رویش هم در مقیاس هاي کوچک و هم در مقیاس هاي بزرگ تأثیر مـی گـذارد و گیاهـان کـم و بـیش ایـنتغییرات را دریافت می کنند. در روش هاي جامعه شناسی واحـداندازه گیري و بررسی پوشش گیاهی قطعات نمونه با اسـتفاده ازسطح حداقل می باشد و لازمـه بررسـی جوامـع گیـاهی وجـود ۶۲
گرادیان هاي محیطـی مشـتمل بـر خـاك، اقلـیم و شـکل زمـینمی باشد که در حوضه گنبد نیز قابل رویت و مشاهده است.
تاکنون مطالعات بسیاري در زمینه بررسی اثر متقابل پوشـشگیاهی و خاك انجام شده است. کویدو و فرانسس (29) با ارائه مدلی از روابـط خـاك و پوشـش گیـاهی در منـاطق خشـک و نیمه خشک، نشان دادنـد کـه تغییـرات پوشـش گیـاهی در ایـناکوسیستم ها در نتیجه ارتباطات پیچیده بین عناصر خاك و اقلیم و تغییر در رطوبت خاك شکل مـی گیـرد . لـو و همکـاران (24) روابط بین عوامل خاکی و پراکنش گونه هـا را در اشـکوب هـايدرختچه اي و علفی مقایسه کردند. نتایج تحلیل گرادیان مسـتقیمخاك، نشان داد کـه مقـدار رطوبـت خـاك، مـاده آلـی وpH از مهم ترین عواملی بودند که پراکنش گونه ها را در هر دو اشکوب توجیه می کنند. نصراللهی (14) در مطالعه اي برروي ارتباط بـینویژگی هاي فیزیکی- شیمیایی خاك و پوشش گیاهی در منطقـۀوردآورد کرج، به این نتیجـه رسـید کـه عمـق خـاك بیشـترینهم بستگی را با تیـپ هـاي گیـاهی، و گونـهArtemisia sieberi بیشترین هم بستگی را با عوامـل خـاکی دارد. زانـگ وهمکـاران(31) رج بندي Self-Organizing Feature Map) SOFM) را بـامتـــداول تـــرین روش هـــاي رج بنـــدي Detruded ) DCACorrespondence Analysis) و Principal Component ) PCAAnalysis) ، مقایســـه کردنـــد. نتـــایج DCA ،SOFM و PCA عملکرد مطابقی داشتند، همبستگي معني داري بين مقـادير ويـژهمحورها بـا ارتفـاع، مـاده آلـي خـاک، K ،P ،N و شـيب وجـودداشت. به عبـارتي، ايـن متغيرهـا در توسـعه و اسـتقرار جوامـعگياهي در اين منطقه نقش مهمـي داشـتند. هـاینس و همکـاران(20) در رج بندي گونه ها و متغیرهاي محیطی نشـان دادنـد کـهشدت چرا ترکیـب جامعـه گیـاهی را در سراسـر منطقـه مـوردمطالعه با اثرات قوي بر خوش خوراکی گیاهان تحت تـأثیر قـرارداد. معتمدي و همکـاران (12) در بررسـی رابطـه بـین عوامـلمحیطی و پراکنش جوامع گیاهی با استفاده از تجزیه مؤلفه هـاياصـ لی (PCA) و روش آنـ الیز تطبیقـ ی متعـ ارفی ( :CCA Canonical Correspondence Analysis) دریافتند کـه عوامـل محیطی اثـر یکسـانی در پـراکنش گونـه هـاي گیـاهی ندارنـد ومهمترین عوامل مؤثر در پراکنش و استقرارگونه هاي غالب نظیـر Artemisia fragrans و Agropyron trichophorum بافــت خاك، چرا، بارندگی، ارتفاع از سطح دریا، جهـت جغرافیـایی وهدایت الکتریکی می باشند. اسدیان (1) در طبقـه بنـدي قطعـاتنمونه بـا اسـتفاده از روشTWINSPAN دو گـروه اکولوژیـکاصلی را در مراتع آلموقلاغ تعیین کـرد . هـم چنـ ین در تجزیـه وتحلیل DCA عوامل محیطی درصد لوم، ارتفـاع از سـطح دریـا،درصد رس، درصـد سـنگریزه و درصـد شـیب سـبب تفکیـکجوامع گیاهی شدند.
سرزمین پهناور ایران با تنوع اقلیم و ویژگـی هـاي گونـاگونخاك رویشگاه بسیاري از گونه هاست کـه در صـورت شـناختعوامل مؤثر بر رشد این گونه ها و سـازگاري آنهـا ، مـی تـوان ازصرف هزینه و اتلاف زمان در برنامه ریزي جهت اصلاح مراتـعجلوگیري کرد. براي این منظور شناسایی روابـط گیاهـان بـومیمستقر در عرصه و عوامل مؤثر بر استقرار و بقاي آنها ضـرورياست. هدف از این مطالعـه بررسـی جوامـع گیـاهی در حوضـه آبخیز گنبد ،واقع در شهرستان همـدان، براسـاس روشDCA و تعیین مهم ترین عوامل مؤثر در تفکیک تیپ هاي گیاهی می باشد.

مواد و روش ها
حوضه آبخیز زوجی گنبد با مجموع مسـاحتی نزدیـک بـه 290 هکتار میان طول جغرافیایی ″5 ′41 °48 تا ″17 ′42 °48 درجـهشــرقی و عــرض جغرافیــایی ″16 ′41 °34 تــا ″31 ′42 °34 شمالی در 28 کیلومتري جنـوب شـرقی همـدان قـرار داشـته وشامل دو زیرحوضه قرق با 150 هکتار و زیرحوضـه شـاهد بـا140 هکتار است (شکل 1).
در زیرحوضه شـاهد، ورود و خـروج دام در سراسـر فصـلچرا آزاد بوده و در زیرحوضه قرق از سال 1381، چـراي پایـانفصل انجام می گیرد. به طوري که از میانه مهر مـاه یعنـی پـس ازرسیدن و پخش شدن بذرها، در پایان فصل رشـد و تنهـا بـرايزمان کوتاهی نزدیک یک ماه، دام ها براي چـرا بـه حوضـه وارد می شوند. میانگین بارش سالانه منطقه 4/304 میلی متر و میانگین سـ الانه دمـ اي هـ وا 5/9 درجـ ه سـ انتی گـ راد اسـ ت (5).
،Typic Calcixerepts خــاك ایــن حوضــه در زیرگــروه هــايطبقـه بنـدي شـده Lithic Xerorthents و TypicHaploxerepts .(4) است
ابتدا بر اساس بازدیـدهاي صـحرایی و تصـاویر مـاهواره اي ،پوشش گیاهی (شامل تراکم و تنوع گونه ها) در کـل حوضـه بـاتوجه به خصوصیات ظاهري تیپ بندي شد. 11 تیپ گیـاهی درزیر حوضه قرق و 5 تیپ گیاهی در زیـر حوضـه شـاهد تعیـینشد. براي مطالعه پوشش گیاهی سطح حداقل به روش کاین (18) و تعداد پلات به روش آمـاري و هـم چنـین روش منحنـی وزن-گونه (22) تعیین گردید. با توجه به همگنی و یکنواختی پوشش گیــاهی در تیــپ هــاي گیــاهی ،در هــر تیــپ 3 الــی 4 قــاب نمونه برداري، با ابعاد 1×1 متر، مـورد مطالعـه قـرار گرفـت. در مجم وع از 62 ق اب، نمون ه ب رداري از گی اه و خ اك ص ورت گرفت. لیست گونه ها به همراه درصد پوشش گیاهی و لاشـبرگو متغیرهاي محیطی شامل ارتفاع، درصد شـیب، جهـت شـیب، درصد سنگریزه سطحی و خاك لخت براي هر قاب تعیین شـد .
داده هاي مربوط به جهت شیب کـه برحسـب درجـه نسـبت بـهشمال بود، با اسـتفاده از فرمـول زیـر بـه مقیـاس بیـرز (1966) تبدیل شد (به نقل از 1).
A´ = Cos (45 – A) + 1
A مقدار جهت (درجه) و A´ مقدار تبدیل شده که بین 0 و
2 در تغییر است؛ جهت شمال شرقی داراي بیشترین مقدار و جهت جنوب غربی داراي کمترین مقدار می باشد (1).
براي نمونه برداري از گیاه، تاج پوشش گیاهـان یـک سـاله ازیک سـانتی متـر ي سـطح زمـین، گیاهـان پهـن بـرگ و گنـدمیانچندساله از پنج سانتی متري سطح زمین، و براي گیاهان بوته اي ،رشد سال جاري برداشت شد و پـس از انتقـال بـه آزمایشـگاه،خشک و براي تعیین تولید سالانه وزن شد.
براي نمونه برداري خاك همانند پوشش گیاهی، نمونه برداري
از کل حوضه و از 62 قاب انجام شد. در هر قاب از سـه نقطـه
۶۳

به صـورت تصـادفی، از لایـ ۀ 15-0 سـانتی متـر ي نمونـه خـاكبرداشته شد. در آغاز نمونه هاي خاك به آزمایشگاه منتقل، بعد از هوا خشک شدن و کوبیده شدن، از الک 2 میلی متري عبـور دادهشد و مقـدار سـنگریزه در هـر نمونـه بـه روش حجمـی تعیـینگردید.
بافت خاك بر پایه قانون استوکز و به روش پیپـت بـا کمـکمثلث بافت خاك (27) تعیین شد. pH نمونه هـا در عصـاره 1:2 خاك به آب اندازه گیري شد. مقدار کـربن آلـی خـاك بـه روش اکسایش تر (30) اندازه گیري شد. فسفر خاك با روش اولسن و همکاران (28) تعیین شد.
داده هاي پوشش گیاهی و عوامل محیطـی در محـیط اکسـل مرتب شد و سپس به نرم افزار PC-ORD انتقال داده شـد . بـرايتعیین گونه هـاي معـرف از روشTWINSPAN ، بـراي تعیـینجوامع گیاهی از روشDCA ، و به منظور شناخت ارزش واقعی گونه ها و تعیین گونه هاي شاخص از تجزیه و تحلیل گونه هـاي شاخص استفاده گردید.

نتایج و بحث
گروه هاي اکولوژیک و گونه هاي شاخص
در اولین مرحله با اسـتفاده از نـرم افـزارPC–ORD نسـبت بـهطبقه بندي 62 قطعه نمونه با 40 گونه گیاهی طبق روش تجزیـه
۶۴

شکل 1. موقعیت حوضه زوجی گنبد در استان همدان
و تحلیل دوطرفه گونه هاي معرف (TWINSPAN) اقدام گردید (جدول 1). طبقه بنـدي بـر مبنـاي مقیـاس وانـدرمارل صـورتگرفت. دراین آنالیز به منظور تفکیـک و طبقـه بنـدي گـروه هـاي اکولوژیک، سطح قطع چهارم به عنوان سطح قطع نهـایی درنظـر گرفتـه شـد و چهـار گـروه اکولوژیـک شناسـایی شـد؛ گـروهاکولوژیـک اول (Asteragalus gossypinus, Anual grass) در محدوده چراي آزاد و دامنه هاي جنوبی قرار داشـت، گـروه دوم(Acantholimon sp, Asteragalus verus, Cousina sp) نیز در محدوده چراي آزاد بود و عوامل محیطی شیب، جهـت شـیب وارتفاع از سطح دریا بر تفکیک این گروه مؤثر بودند، گروه سوم (Acatophyllum sp, Astragalus verus) در دامنه هـاي شـمالیقرار داشت و تابع عوامل درصـد شـیب و جهـت شـیب بـود وگروه چهـارم (Luctuca orentalis, Centaura sp) در محـدودهارتفاع کم در دامنه هاي جنوبی قرار داشت و تحت تـأثیر جهـتشیب بود.
در نتیجه تجزیه و تحلیل TWINSPAN اولین سطح با مقدار ويژه ۵۰۷/۰ به دو گروه با ۶۰ و ۲ قطعه نمونه تقسيم شده است.
گونـۀ شـاخص در اولـین سـطح در سـمت راسـت گونـه
.Silene conoidea L بـود، در دومـین سـطح و بـا مقـدار ویـژه
483/0 درســمت راســت ،گونــه هــاي Asteragalus verus و .Cousina sp و در ســمت چــپ، گونــه Acatophyllum sp. گونه هاي شاخص بودند، در سومین سطح با مقدار ویـژه 532/0 در سمت راسـت گونـه .Acatophyllum sp و در سـمت چـپگونه Lactuca sp. گونه هاي شاخص بودند، در همین سـطح درتفکیــک پــنجم بــا مقــدار ویــژه 486/0 در ســمت راســتگونهCentaura sp. و در سمت چپ گونـه هـاي Asteragalus verus و .Acatophyllum sp بودند، در سطح چهارم بـا مقـدارویژه 730/0 در سـمت چـپ گونـه .Scaropholaria sp گونـه
جدول 1. تحلیل دوطرفه قطعات نمونه و گونه هاي گیاهی
رنگ هاي متفاوت بیانگر گروه هاي مختلف اکولوژیک است. (رنگی در نسخه الکترونیکی)

113 111234412344444411133351233455 22223355555622256645
21378845013550498223578924534926901168678913676734579202410160
26 Sile cono ————————————-1————1–11—–55 1 23 Astr gosi —-4——————————————————–4 01
19 Hete pili ———1—-2—–13—–1—————-3——2-1—1–1- 01
14 Taen crin —————2—2———————3–2—–3———-2 01 35 Scar orie ———–4————————————————– 001111
32 Noae mucr ——-3—————————————————— 001111
31 Erem pers ———–1————————————————– 001111
30 Aegi cras ———–1————————————————– 001111
8 Ment long ——11—————————————————— 001111
36 Cyno dact ———————–1————————————– 001110
20 Acan micr ——-455444553545354445—2——————————— 001110 24 Holt sp —44————5——————————————– 00110
22 Astr kord —24———-5——4————————————— 00110
15 Brom tect —1-3—–1——4———–1——-2——-22-2———— 00101
11 Stac infl ——-11–1———————-3——–1—————— 00101
6 Euph chie ——22—2—–3————————-24—-3———— 00101
2 Lact orie 12412-231-5-512—————-1——4-1-31-42—1—1115—- 00101 29 Alys meni ————–1—————————————–2—– 001001
17 Brom dant ——–1—41—————–13———–11——2—2—– 001001
16 Brom tome —————-43—-3——1—32—-2—1—-2——3—— 001001
10 Acan brom —-3–3-3—2-44-5—–1—–31-315-44323–21354333-122—— 001001
4 Scar orie 1———————2——————5——————– 001001
3 Cent virg -523—3——————————-3—–5—2—114–43– 001000 13 Fest Ovin —–3-5—1————1444-54145-154—————-4–4—- 00011
12 Stip Barb —————-2—-11-54451–2–41–3-53-2—————— 00011
9 Cous bija ——-3–5—–42——343—-24-13141–241–55–4-4–12—– 00011
1 Erem pers -1———1————–2—-1————1———–1—– 00011
18 Brom japo —-1————————————-4——————- 00010
7 Astr veru ——1-25-3-3———-554154415–11-55555555451545121–5—- 00010
5 Poa bulb 1—————————————2–1———–11—– 00010 27 Salv muti ————————————2—–2–1—-1———– 000011
39 Cart oxya ————————————————4————- 000010
38 Phlo oliv —————————————————2———- 000010
37 Sals cane ————————————————2—2——— 000010
34 Astr sp ——————————————-4—————— 000010
33 Marr astr ——————————————1–1—————- 000010
28 Goge sp ——————————————4————55—– 000010
25 Verb spec ——————————————————54-5—- 000010
21 Arte sibe —————-1———5—-5555————————— 00000
9997441152

00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000011
4658868-41486

000000000000000000000000111111111111111111111111111111111111
000001111111111111111111000000000000000000000000000000000011
1213104-38465

3906012-189341

0111101111111111111111110000000000000011111111111111111111
2229612-111577

0000000001111111110000000111111100000000000000001111
گروه۴ گروه۳
گروه۲ گروه۱
شاخص بود و در همین سطح در تفکیک نهـم بـا مقـدار ویـژهدر ســمت راســت و گونــه Acatophyllum sp. گونــه 0/513 .در سمت چپ گونه هاي شاخص بودند Festuca ovina

تجزیه و تحلیل DCA
با توجه به اینکه مقادیر ویـژه محـور اول و دوم در رسـته بنـديDCA بیشتر بود، لذا جهت ارائه نتایج از محـور 1 و 2 اسـتفادهشده است. شایان ذکر است این دو محور کـاملاً غیـر هـم بسـته
۶۵

شکل 2. رج بندي قطعات نمونه (قاب ها و گونه ها) حاصل از DCA با تأثیر عوامل محیطی و گیاهی

بوده و داراي بیشترین مقادیر ویژه هستند (بـه ترتیـب 949/0 و 672/0) که بالاترین تغییرات بین جوامع گیـاهی توسـط محـوراول و دوم تعیین می شود.
با توجه به شکل 2 و نتایج تجزیه و تحلیل DCA، در گـروهاکولوژیک اول که در منتهی الیـه محـور 1 متمرکـز شـده، گونـهشاخص .Silen sp عامل تفکیک این گـروه اکولوژیـک گردیـدهاست، که با مقادیر ویژه 949/0 بالاترین رتبه (584) را بـه خـوداختصاص داده است. عوامل محیطی یـا جامعـه خـاص گیـاهیبرروي این گروه مؤثر نبـوده و فقـط گونـه تفریقـی مـذکور در تفکیک آن نقش داشته است.
گروه اکولوژیک دوم در محـدوده مثبـت محـور 1 و 2 پراکنـده ،(558) Asteragalus gossypinuse ش ده اس ت، گون ه ه اي Heteranthelium piliferum ،(394) Taeniatherum crinitum
Asteragalus parravianus ،(360) Astragalus kordicus ،(384)
،(194) Acantolimon olivieri ،(289) Scariophlaria sp. ،(309) با مقادیر ویـژه 949/0 سـبب تفکیـک (100>) Aegilops crassa
۶۶
این گروه شده اند. عامل درصد شن نیـز در تفکیـک ایـن گـروهتأثیر مثبت دارد.
گروه اکولوژیک سوم در محدوده منفی محور 1 و محـدودهمثبت محور 2 پراکنده شده ، گونه هـاي Astragalus kordicus (360)،Stachys inflate ،(100) Bromus dantonia (55)،
Sophora alopecouroides ،(97) Noaea mucronata (86)، Lactuca orientalis (134) و Cynodon dactylon (175) سبب تفکیک این گروه می باشند و عوامل محیطی یـا گیـاهی خاصـیبرروي این گروه مؤثر نبوده است. گـروه اکولوژیـک چهـارم در منتهی الیه محدوده منفی محور 1 و مثبت محور 2 متمرکـز شـده
،(-24) Artemisa siberi ،(55) Marabium sp. کـه گونـه هـاي
.Ermoperum sp (24-) سبب تفکیک این گروه می باشند.
گروه اکولوژیک پنجم در منتهی الیه محدوده منفی محور 1 و منفی محور2 پراکنده شده کـه گونـه هـاي Festuca ovina (9)، .Salvia ،(146) Cousinia bijarensis ،(137) Salsola spmulticaulis (41) و عامــل جوامــع گیــاهی، تولیــد گنــدمیانچندساله در تفکیک این گروه تأثیر دارد.گروه اکولوژیک ششـمکه در محدوده منفی محور 1 و منفی محـور 2 متمرکـز شـده وگونــه هــاي Verbascum sp. ،(92) Astragalus verus (48)، Scariola sp ،(66) Stipa barbata (80) وCousinia bijarensis و عامل محیطی جهت شیب و تولید گندمیان چند سـاله سـببتفکیک این گروه می باشند.
در گروه هاي اکولوژیک تفکیک شده، ترکیبـی از قـاب هـا وگونه هاي منطقـه قـرق و شـاهد مشـاهده شـد. بنـابراین اعمـالمدیریت چرا، عامل مؤثري در تفکیک و طبقه بنـدي گونـه هـاي گیاهی نبوده و علاوه بر مدیریت، شرایط محیطـی و خـاکی نیـزدر تفکیک گروه هاي اکولوژیک نقش زیادي دارند.
آنالیز هم بستگی عوامل محیطی و نسبت اثر آنها در تفکیـکواحدهاي اکولوژیک مورد بررسی قرار گرفت و بـردار آنهـا بـرروي محورها ترسیم گردید که در این بین از مجموع 25 عامـلمحیطی- گیاهی ،عامل گیاهی تولید گندمیان چندساله (441/0-) و عوامل محیطی جهت شیب (382/0-)، درصد شـن (354/0)، ســنگریزه ســطحی (337/0) و درصــد رس (308/0-)، نقــش مؤثري در طبقه بندي و تفکیک قاب ها داشته اند که در جـدول 2 ارائه شده است.
مقدار شن و رس خاك و جهت شیب تقریباً در همه گروه هـاي اکولوژیک تفکیک شده نقش دارند. بافت خاك تأثیر زیـادي درکنترل میزان رطوبت و مواد غذایی قابل دسترس جهـت گیاهـاندارد. خاك با عمق مناسب و بافت سبک، آب قابـل دسـترس رابه راحتی و به مقدار مناسـب در اختیـار گیاهـان قـرار مـی دهـد .
به طور کلی تأثیر بافت برروي پراکنش گونه هاي گیاهی، به دلیـلاختلاف در میزان رطوبت خاك آنها می باشـد زیـرا اخـتلاف درمیزان رطوبـت بـه تغییراتـی در سـاختمان و هـوادهی و میـزانشوري خاك منجر می شود. برخی پژوهشگران نشان دادنـد کـهبافت خاك از مهمترین عوامـل تأثیرگـذار در پـراکنش تیـپ هـامی باشد (6، 7، 9 و 17).
فاکتور تولید گندمیان چندساله بیشترین تأثیر را در قاب هاي منطقه قرق نشان داد. بنابراین اعمال مدیریت چراي کنترل شـدهباعث بهبود وضعیت منطقه قرق نسبت بـه منطقـه شـاهد شـدهاست، به طوري که مقدار تاج پوشـش گیـاهی بـه ویـژه گنـدمیانچندساله، که جزء گونه هاي خوش خوراك هستند، افزایش یافتـهاست. با افزایش تاج پوشش گیـاهی، مقـدار تولیـد سـالانه نیـزافزایش یافته است. کرایج و میلتون (23) نشان دادند که در طـیقرق 10 ساله، شرایط مرتع بهتر شده و گیاهـان خـوش خـوراك افزایش و پوشش گندمیان یک ساله کاهش و گنـدمیان چندسـالهافزایش یافتند. این محققین نشان دادنـد کـه تغییـرات در مراتـعقرق بسیار سریعتر از مناطق بـی حفـاظ بـوده و وضـعیت مرتـعرابطه نزدیکی با گسترش پوشش تاجی داشـته اسـت. اکبـرزاده(2) در بررسی تأثیر چرا بـر تغییـرات پوشـش گیـاهی در قـرقرودشــور (از ســال 1347) گــزارش نمــود کــه در 6 ســال اول بررسی، تغییرات پوشش در هیچ یک از گونه هاي دائمی از نظـرآماري معنی دار نبود. اما پس از گذشت 26 سال، پوشش تـاجیگونه هاي چندساله 5/2 برابر افزایش یافت.
گونـه هـاي معـرف و مـؤثر بـر تفکیـک قـاب هـا و گـروه هـاياکولوژیک عبارتنـد از .Astragalus gossypinus ،(0/763) silen sp (541/0)، Festuca ovina ،(0/522) Centaurea virgate(426/0-) و Artemisa siberi (303/0-) (جدول 2 ). در گروه اکولوژیک سوم، تأثیر گونه هاي معـرف کـم بـوده و ایـن گـروهاکولوژیک بیشتر تحت تأثیر فاکتورهاي محیطی است. گونه هـا ي گیاهی .Centaurea virgat ، Astragalus gossypinus ،Silen sp، Artemisa siberi وFestuca ovina نشــان دهنــده شــرایط اکولوژیک محیط کوهستانی و هـم چنـین منـاطق نیمـه اسـتپی واستپی است که ریزش نزولات آسمانی محدود به فصـول پـائیز،زمستان، و اوائل بهار است و به طور متوسط حدود 6 ماه از سال بر اساس منحنی آمبرترمیک خشک بوده و گیاه شرایط خشک را طی می کند لـذا ایـن گیاهـان نیـاز آبـی کمـی داشـته و عمومـاً به صورت بوته اي و بالشتکی بوده و سطح برگ و ارتفاع آنها بـهگونه اي است که در برابر تنش هـاي خشـکی مقاومـت کـرده وتبخیر و تعرق خود را با بستن روزنه هاي خـود و کـاهش طـولدوره رشد به حداقل مـی رسـانند . و از آنجـا کـه از نظـر طیـف
۶۷
جدول 2. هم بستگی گونه هاي گیاهی و عوامل گیاهی- محیطی مؤثر بر تفکیک قاب ها با محورهاي DCA
محور 2 محور 1 عوامل گیاهی- محیطی محور 2 محور 1 گونه هاي گیاهی
– 0/104 -0/382 جهت شیب 0/070 – 0/039 Lact orie
– 0/350 -0/192 شیب 0/522** – 0/037 Cent virg
-0/269 0/018 ارتفاع – 0/084 0/079 Scar orie
-0/235 -0/198 تاج پوشش کل – 0/041 -./119 Euph chie
-0/195 – 0/043 تاج پوشش بوته اي ها -0/299 -0/211 Astr veru
-0/127 0/013 تاج پوشش گندمیان یک ساله -0/288* – 0/059 Cous bija
-0/278 -0/251 تاج پوشش گندمیان چندساله – 0/270 0/039 Acan micr
0/278 – 0/068 تاج پوشش پهن برگان یک ساله – 0/240 -0/233 Stip Barb
0/054 – 0/064 تاج پوشش پهن برگان چندساله -0/253* -0/426** Fest Ovin
-0/211 -0/161 تولید سالانه کل – 0/150 0/204 Taen crin
– 0/206 -0/050 تولید بوته اي ها -0/111 0/003 Brom tect
-0/090 0/076 تولید گندمیان یک ساله 0/098 0/055 Brom tome
-0/307* -0/444** تولید گندمیان چندساله 0/151 -0/132 Brom dant
– 0/015 -0/162 تولید پهن برگان یک ساله – 0/047 0/201 Hete pili
0/022 -0/030 تولید پهن برگان چندساله – 0/039 0/137 Acan brom
0/183 – 0/022 لاشبرگ 0/057 0/316* Astr kord
0/048 0/337* سنگریزه سطحی 0/117 0/541** Astr gosi
0/040 -0/158 خاك لخت 0/171 -0/125 Verb spec
0/420** 0/354* شن 0/114 0/763** Sile cono
– 0/068 – 0/024 سیلت – 0/088 -0/161 Salv mult
-0/124 -0/308* رس 0/033 0/057 Cyno dact
-0/221 0/159 سنگریزه زیرسطحی -0/162 – 0/021 Sals cane
0/101 0/072 pH – 0/105 -0/008 Phlo oliv
– 0/055 – 0/109 ماده آلی -0/007 0/047 Cart oxya
– 0/140 -0/006 فسفر – 0/024 – 0/089 Poa bulb
0/055 – 0/041 Ment long
-0/010 – 0/170 Stac infl
0/037 – 0/044 Brom japo
0/043 -0/389** Arte sibe
0/163 0/289 Holt sp
0/351* -0/159 Goge sp
0/250 -0/133 Alys meni
-0/176 – 0/024 Aegi cras
-0/030 – 0/049 Noae mucr
0/081 -0/060 Marr astr
-0/113 – 0/078 Astr sp
-0/176 – 0/024 Scar orie
علامت ** معرف معنی دار بودن در سطح 1 درصد، و * معنی دار بودن در سطح 5 درصد
۶۸
جدول 3. تفکیک گروه ها بر اساس گونه هاي شاخص

گروه 1 2 3 معرف 0 28 68 تعداد قاب 60 1 1 میانگین بیشترین بیشترین گروه
0 0 100 0 100 33 Eremopoa persica 0 0 100 0 100 33 Lactuca orientalys
0 0 100 0 100 33 Centurea virgata
0 0 100 0 100 33 scarophylum 0 0 100 0 100 33 Poa Bulbosa
0 0 100 0 100 33 Euphorbia
0 0 100 0 100 33 Astragalus verus
0 0 100 0 100 33 Mentha longifolia
0 0 100 0 100 33 Cousinia Crispa
0 0 100 0 100 33 Acantholimon olivieri
0 0 100 0 100 33 Stachys inflata
0 0 100 0 100 33 Stip. Barbata
0 0 100 0 100 33 Festuca. Ovina
84 0 16 68 84 33 Taeniatherum
0 0 100 0 100 33 Bromus tectorum
0 0 100 0 100 33 Bromus tomentellus 0 0 100 0 100 33 Bromus danthoniae
0 0 100 0 100 33 Bromus japonica
99 83 17 28 83 33 Heteranthelium
0 0 100 0 100 33 Acantophyllum microcephalum
0 0 100 0 100 33 Artemisia herba – alba
0 0 100 0 100 33 Astragalus cordata
. 68 1 68 99 33 Astragalus gossypinus 0 0 100 0 100 33 Hulthemia
0 0 100 0 100 33 Verbascum speciosum
0 0 100 0 100 33 Salvia multicaulis
0 0 100 0 100 33 Gogebia sp
0 0 100 0 100 33 Allysum minus
0 0 100 0 100 33 Ajiloups
0 0 100 0 100 33 Eremocg
0 0 100 0 100 33 Noea
0 0 100 0 100 33 Malruhium
0 0 100 0 100 33 Astragalus sp
0 0 100 0 100 33 Scariola orientalis
0 0 100 0 100 33 Astragalus parrovianus
0 0 100 0 100 33 Cynodon. Dactylon
0 0 100 0 100 33 Salsola
108204305450



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید