HYPERLINK “http://www.jne.ir/” \h نشریه آموزش پرستاری مقاله پژوهشی

مهر و آبان 5931، دوره 1، شماره 4 05048-DOI: 10.21859/jne بررسی سطح سواد اطلاعاتی اعضای هیات علمی و دانشجویان دکترای پرستاری
دانشگاه علوم پزشکی تبریز در خصوص ارائه موفق مراقبت مبتنی بر شواهد

هادی شریف مقدم 1، مریم سلامی 2، محمد رضا نریمانی 3، مریم رزمخواه 4،*

دانشیار، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه پیام نور خراسان رضوی، مشهد، ایران
استادیار، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه پیام نور خراسان رضوی، مشهد، ایران
مربی، دانشکده مدیریت خدمات بهداشتی درمانی، دانشگاه علوم پزشکی تبریز، ایران
کارشناس ارشد، گروه علوم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده پرستاری و مامایی، تبریز، ایران
* نویسنده مسئول: مریم رزمخواه، کارشناس ارشد، گروه علوم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده پرستاری و مامایی، تبریز، ایران. ایمیل: Razmkhahmr@gmail.com
تاریخ دریافت مقاله: 60/12/1354 تاریخ پذیرش مقاله: 24/60/1359
چکیده
مقدمه: مطالعه حاضر جهت بررسی سواد اطلاعاتی اعضای هیت علمی و دانشجویان دکترا با هدف توسعه دانش کاربردی در ارتباط با سطح سواد اطلاعاتی در انجام مراحل مراقبت مبتنی بر شواهد در دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی انجام گرفت.
روش کار: مطالعه توصیفی تحلیلی، بین 93 نفر از اعضای هیئت علمی و دانشجویان دکترای تخصصی، نیمسال اول 59-54 در دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تبریز انجام گردید. ابزار جمع آوری دادهها پرسشنامه محقق ساخته بوده که توسط جامعه آماری تکمیل و از طریق نرم افزار 22-SPSS تحلیل گردید.
یافتهها: میانگین سواد اطلاعاتی اعضای هیئت علمی و دانشجویان در تمامی مهارتهای مرتبط با مراقبت مبتنی بر شواهد و استانداردهای سواد اطلاعاتی بجز در استاندارد” تبادل و اشاعه اطلاعات” بیشتر از میانگین شاخص) 16 ± 96( بوده و بیشترین میانگین در مراقبت مبتنی بر شواهد مربوط به مهارت” تدوین سئوال” )به ترتیب 10/0 ± 11/50 و 05/14 ± 91/41( و کمترین میانگین مربوط به مهارت” ارزیابی نتایج” )به ترتیب 13/10 ± 20/06 و 61/14 ± 54/49( و در استانداردهای سواد اطلاعاتی بیشترین میانگین مربوط به استاندارد “یافتن اطلاعات” )به ترتیب 00/0 ± 90/59 و 02/ 13± 44/02( و کمترین آن مربوط به استاندارد “تبادل و اشاعه اطلاعات ” )به ترتیب 13/11 ± 15/04 و 39/11 ± 91/41( بود.
نتیجه گیری: با توجه به نتایج این مطالعه و اینکه میانگین سواد اطلاعاتی دانشجویان دکترای تخصصی پرستاری و اعضای هیئت علمی بالاتر از متوسط برآورد شده، بنابر این پیشنهاد میگردد، تدابیری برای ارتقاء بهینه مؤلفههای سواد اطلاعاتی در دو گروه به منظور تصمیم گیری شواهد مدار در مراقبت بیماران اتخاذ گردد.
کلیدواژهها: مراقبت مبتنی بر شواهد، سواد اطلاعاتی، اعضای هیئت علمی، دانشجویان دکترای پرستاری
تمامی حقوق نشر برای انجمن علمی پرستاری ایران محفوظ است.

مقدمه
مراقبت به عنوان یک جزء اساسی در زمینه خدمات بهداشتی درمانی به حساب میآید. در بین کلیه مراقبتهای ارائه شده در محیطهای درمانی مانند بیمارستان، مراقبتهای پرستاری از اهمیت بیشتری برخوردار است. بنابراین سلامت و بهبود بیماران در گرو ارائه مراقبت با کیفیت میباشد )1( و پرستاران به عنوان بزرگترین گروه ارائه دهنده خدمات بهداشتی نقش اساسی را در تداوم مراقبت، ارتقاء و حفظ
95
سلامت در سطوح مختلف سیستم ارائه خدمات سلامت ایفا مینمایند )2(. در همین راستا از پرستاران انتظار میرود که خدمات مراقبتی را با بالاترین حد استاندار دهای کمی و کیفی و مبتنی بر یافتههای علمی ارائه دهند و همواره با بررسی و بازبینی روشهای مراقبتی توانمندی لازم برای تصمیم گیریهای بالینی در ارائه مراقبت را کسب نمایند )3(.
در سالهای اخیر به منظور توانمندی برای تصمیم گیریهای بالینی، مراقبت مبتنی بر شواهد، به عنوان راهی برای ارتقای استانداردهای مراقبت و اعتلای خدمات سلامت مورد تأکید سیاست گذاران نظام سلامت بوده است )4(. Kurniawan و Petpichetchian )2611( اظهار میدارند که در محیطهای مراقبتی -درمانی فقط بر تجارب بالینی، استدلالهای پاتوفیزیولوژیک و نظرات مبتنی بر فرآیند نمیتوان اکتفا کرد، پزشکان و پرستاران باید یاد بگیرند مهارتهای تفکر انتقادی و روشهای مبتنی بر شواهد برای تصمیمات بالینی و افزایش کیفیت و مقرون به صرفه بودن در مراقبتها را نیز بکار گیرند )9(. Sackett و همکاران) 2666( مراقبت مبتنی بر شواهد را ” تلفیق بهترین شواهد تحقیقی با تجربه بالینی و ارزشهای بیمار” در مراقبت دانستهاند )0( پس واضح است که مراقبتهای پرستاری نیازمند استفاده مجموعهای از شواهد پژوهشی است و طی آن پرستار میتواند با استفاده از شواهد تحقیقات موجود، مهارت بالینی خود و عملکرد بیمار، تصمیمات بالینی مناسبی اتخاذ نماید )0(. متاسفانه مطالعات نشان داده است که پرستاران از نتایج پژوهشهای پرستاری در عرصه مراقبت استفاده نکرده )1( و بر اساس علائق خود، اطلاعاتی که به طور سنتی به آنها منتقل شده است و یا براساس خط مشیهای رایج سازمان میباشد، مراقبت مینمایند )5( و بیشترین مشکل آنها یافتن بهترین شواهد، شناسایی منابع صحیح، استفاده از روشهای جستجوی بهینه و ارزیابی شواهد یا به طور کلی در استفاده از مهارتهای سواد اطلاعاتی ذکر شده است .قابلیتهای سواد اطلاعاتی شامل درک، سازماندهی اطلاعات، توانایی جستجو در میان انواع ابزارهای چاپی و الکترونیکی به منظور بازیابی، گزینش و ارزیابی دقیق منابع اطلاعاتی و به کارگیری نتایج پژوهشها به طور مؤثر است )16(.
سواد اطلاعاتی که یکی از مشخصههای بارز جامعه اطلاعاتی است و به عنوان مجموعهای از مهارتها به منظور توانایی شناسایی درست منابع اطلاعاتی، دسترسی به آنها و همچنین استفاده هدفمند از آنها وسیله و ابزاری برای توانمندی فردی است، تعریف شده است )11(. هم چنین سواد اطلاعاتی یک نگرش و مهارت جدید برای انجام وظایف در جامعه جدید به شمار میآید و فرد با سواد اطلاعاتی، ارزش اطلاعات را تشخیص داده و وقتی برای حل مشکلی، به اطلاعات نیازمند است ،توانایی پیدا کردن و تحلیل آنها را داشته و قادر است نه تنها محتوای اطلاعات را با دید انتقادی ارزیابی کند بلکه از محتوای اطلاعاتی نیز به درستی و با مهارت استفاده میکند. بر همین اساس پرستارانی که اعمال خود را بر اساس مدارک و شواهد علمی پایه گذاری مینمایند، قادر به اتخاذ تصمیمات بهتری هستند و مراقبت با کیفیت بالاتر را با هزینه ٔ اثربخشی بهتری برای بیماران و نظام سلامت به ارمغان میآورند )4(.
از آنجایی که مهمترین گام در انجام مراقبتهای پرستاری مبتنی بر شواهد، جمع آوری بهترین شواهد در دسترس )مقالات اولیه و ثانویه ثبت شده در بانکهای اطلاعاتی( برای پاسخ به یک پرسش بالینی است و به همین دلیل پرستاران و دانشجویان پرستاری باید با مهارتهای سواد اطلاعاتی از قبیل چگونگی سازماندهی اطلاعات در بانکهای اطلاعاتی، ایجاد و پالایش عبارتهای جستجو و ایجاد استراتژیهای جستجو که به طور مؤثر منجر به بازیابی رکوردهای مقالات با کیفیت مطالعات بالینی میشوند، آشنا شوند )16(. در
06
خصوص رابطه بین مراقبت مبتنی بر شواهد و سواد اطلاعاتی؛ مطالعه با بررسی دیدگاه و نیازهای پرستاران درباره عملکرد مبتنی بر شواهد گزارش داده که انجام اعمال بالینی بر اساس شواهد تحقیقی، منجر به افزایش کیفیت مراقبت میشود، این در حالی است که فقط 40 درصد از پرستاران اعمال بالینی خود را بر مبنای شواهد تحقیقی انجام میدهند )4(.
در مطالعه دیگری؛ نه تنها مهمترین مشکل پرستاران در استفاده از شواهد پژوهشی، عدم آشنایی آنان با طراحی استراتژیهای جستجو، تعیین منابع و بانکهای اطلاعاتی مرتبط و تحلیل انتقادی منابع عنوان گردیده بلکه عدم آشنایی کافی اعضای هیأت علمی رشته ٔ پرستاری با بانکهای اطلاعاتی و ابزار و روشهای جستجو در اینترنت و بی بهره بودن دانشجویان پرستاری از آموزشهای مربوط به سواد اطلاعاتی یکی دیگر از مشکلات بوده از دیگر مشکلات بوده است )16( البته مطالعاتی نیز در زمینه شناسایی موانع اجرای پرستاری مبتنی بر شواهد صورت گرفته که نشان دادهاند که فقدان وقت کافی، کمبود کادر پرستاری، عدم دسترسی به اطلاعات پژوهشی، عدم حمایتهای مدیریت، نداشتن اختیار و مجوز تغییر روشهای کار )12(، کمبود دانش در زمینه پژوهش و ناتوانی در کاربرد یافتهها در عمل )13(، موانع عمده در اجرای پرستاری مبتنی بر شواهد و کاربرد شواهد پژوهشی در پرستاری است.
با توجه به موارد ذکر شده، اینکه مهارتهای سواد اطلاعاتی پیش نیازی برای عملکرد مبتنی بر شواهد در مراقبتهای بالینی محسوب میشود )16( و به کارگیری آن در مراقبتهای بالینی پرستاری نه تنها به اندازه آموزش سنتی مؤثر است، بلکه موجب ارتقای دانش ،مهارتها و مراقبتهای با کیفیت بالا میشود )14( و از طرفی پژوهشی نیز در این رابطه در دانشگاه علوم پزشکی تبریز صورت نگرفته، لذا انجام مطالعهای با هدف بررسی میزان سواد اطلاعاتی اعضای هئیت علمی و دانشجویان دکترای دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تبریز در موفقیت ارائه مراقبت مبنتنی بر شواهد ضررورت داشته و در این راستا مطالعه حاضر طراحی گردید، شاید که با بهره گیری از نتایج آن بتوان زمینه ٔ تحول کارکنان مراقبتهای بهداشتی– درمانی و تربیت پرستار با سواد اطلاعاتی که توانایی تعریف نیاز اطلاعاتی، یافتن اطلاعات، ارزشیابی اطلاعات، سازماندهی اطلاعات و تبادل و اشاعه اطلاعات را داشته باشد، گام برداشت.
روش کار
مطالعه تحلیلی حاضر، پژوهشی کاربردی و مقطعی است. جامعه این پژوهش شامل تمامی اعضای هیات علمی و دانشجویان دوره دکتری تخصصی رشته پرستاری دانشگاه علوم پزشکی تبریز در سال 1354 بودند. انتخاب نمونه به صورت تمام شماری بوده و همکاری داوطلبانه شرکت کنندگان در مطالعه، عضو هیات علمی بودن در رشته پرستاری و همچنین دانشجوی شاغل به تحصیل بودن در مقطع دکترای تخصصی پرستاری، معیار ورود به مطالعه بوده است. ابزار جمع آوری دادهها پرسشنامه محقق ساخته بود که به علت عدم وجود پرسشنامهای استاندارد در ارتباط با سواد اطلاعاتی مرتبط با مراقبت میتنی بر شواهد، بر اساس متون علمی معتبر مرتبط با سواد اطلاعاتی از جمله کتاب «موفقیت صد در صدی در سواد اطلاعاتی» نوشتهTaylor, Solomon,Wiliamson ،Arth,، )2660( )19( و مرتبط با مراقبت مبتنی بر شواهد از کتاب «اثربخشی بالینی» تألیف حاج ابراهیمی و همکاران) 1351( )10( تهیه گردید برای این منظور ابتدا پیش نویس پرسشنامه با مطالعه مقالات مرتبط با مراقبت متنی بر شواهد و سواد اطلاعات در تعداد 01 آیتم و در تعداد پنج استاندارد سواد اطلاعاتی به ترتیب از استاندارد اول تا پنجم دارای 5، 26، 11، 9، 11 و 13 سئوال بود که تعداد 19 سئوال به مرحله تدوین سئوال ،19 سئوال به یافتن شواهد ،21 سئوال به ارزیابی منتقدانه ،5 سئوال به به کارگیری شواهد و تعداد 0 سئوال به ارزیابی نتایج در مراقبت مبتنی بر شواهد تعلق داشت؛ مورد شناسایی قرار گرفت و نتایج حاصل در پرسشنامه قرار داده شد .برای تعیین کیفی روائی صوری با تعدادی از اعضای محترم هیئت علمی گروه آموزش پرستاری و دانشجویان دکترای تخصصی رشته پرستاری به صورت چهره به چهره مصاحبه شد و موارد سطح دشواری، میزان تناسب و ابهام مورد بررسی قرار گرفت. بدین ترتیب که با مراجعه به فیلد پژوهش، طی دو مرحله و هر بار با تعداد 16 نفر از افراد مورد اشاره مصاحبه صورت گرفت و طی آن عبارتی که برای آنان واضح نبود و یا پاسخ دادن به آن مشکل بود، مشخص شده و برای برطرف نمودن مشکل وضوح عبارت از آنان کمک گرفته شد و مطالبی را که باعث رفع مشکل و ابهام میشد، ثبت گردید و نهایتاً با جمع بندی نکات بدست آمده، تغییرات لازم برای وضوح بخشیدن به معنای سئوالات و سهولت پاسخ دهی به آنها اعمال گردیده و مجدداً مورد استفاده قرار گرفته تا جایی که پس از دو مرحله اصلاح، دیگر موارد جدیدی از ابهام توسط آزمودنیها گزارش نگردید. در مرحله بعدی برای تعیین کمّّی روایی صوری یا تعیین اهمیت هر یک از عبارات و حذف عبارات کم اهمیت نیز از روش تأثیر آیتم )Item Impact Method( استفاده گردید .بطوریکه برای هر یک از 01 عبارات پرسشنامه طیف لیکرتی 4 قسمتی کاملاً مهم است )امتیاز 3(، مهم است) امتیاز 2(، اندکی مهم است )امتیاز 1( و اصلاً مهم نیست )امتیاز صفر( در نظر گرفته شد و سپس پرسشنامه جهت تعیین روایی در اختیار 16 نفر از اعضای هئیت علمی و دانشجویان دکترای دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تبریز قرار گرفت و پس از تکمیل پرسشنامه توسط آزمودنیها، با استفاده از فرمول روش تأثیر آیتم، امتیاز میزان تأثیر هر یک از آیتمها محاسبه شد.
ولی از آنجائیکه در این بررسی تمامی سئوالات دارای ضریب تأثیر بیشتر از 1.9 بودند، لذا این سئوالات حفظ گردیده و در گام بعدی برای تعیین روائی محتوا به صورت کیفی به تعداد 1 نفر از متخصصان دارای دانش و تجربه در حیطههای کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی، پرستاری و پزشکی مبتنی بر شواهد قرار داده شده و از آنان درخواست گردید تا پس از بررسی کیفی پرسشنامه بر اساس معیارهای، رعایت دستور زبان ،استفاده از واژههای مناسب، ضرورت، اهمیت، قرارگیری عبارات در جای مناسب خود و امتیاز دهی مناسب بازخورد لازم را ارائه دهند. بعد از اعمال نظرات متخصصان محترم پرسشنامه در قالب تعیین روایی محتوایی با استفاده از دو شاخص نسبت روائی محتوا )Content CVR :Validity Ratio( و شاخص روائی محتوا )Content CVI :Validity Index( تنظیم و در اختیار تعداد 11 نفر از متخصصان قرار گرفت تا متخصصان هر آیتم را براساس ضرورت ،سادگی، مرتبط و واضح بودن بررسی نمایند. بعد از بررسی آنها و محاسبه CVR، عبارتهایی که بر اساس جدول لاوشه)Lawshe(
01
میزان عددی CVR آنها از 95/6)براساس ارزیابی 11 نفر متخصص( بالاتر بود )10(، حفظ گردیده و گویه شماره 42 به علت داشتن میزان عددی CVR کمتر از شاخص مزبور )6.49( حذف گردید. همچنین محاسبه شاخص CVI صورت گرفته و چون میزان عددی این شاخص در تمامی گویه ها بالاتر از میزان عددی قابل قبول برای تصمیم گیری یعنی) 05/6( بود )10(، لذا این گویه ها حفظ گردیدند و بدین ترتیب با اعمال این مراحل پرسش نامهای که دارای روایی است، تدوین یافته و در یک مطالعه موردی با تعداد 19 نفر از اعضای هیئت علمی و دانشجویان دکترای پرستاری به منظور تعیین میزان پایایی پرسشنامه به کار برد شده و پایایی آن از طریق آزمون الفای کرانباخ مورد محاسبه قرار گرفته و پرسشنامه با مقدار ضریب الفای کرانباخ 6.15 که نشان از مقدار پایایی بالایی است ،تأیید گردید.
سئوالات پرسشنامه دارای دو بخش دموگرافیکی و زمینهای شامل جنس )زن و مرد(، سابقه کار آموزشی، نوع کار )هیئت علمی یا دانشجوی دکترای تحصصی( و بخش مرتبط با سواد اطلاعاتی و انجام مراحل مراقبت مبتنی بر شواهد بود که متشکل از تعدادی سئوال در رابطه با میزان توانایی اعضای هیئت علمی و دانشجویان دکترای پرستاری دانشکده پرستاری و مامایی تبریز در انجام مراحل مختلف مراقبت مبتنی بر شواهد )تدوین سئوال، یافتن شواهد، ارزیابی منتقدانه ،بکارگیری شواهد و ارزیابی نتایج( و میزان سطح سواد اطلاعاتی )درک نیاز اطلاعاتی، یافتن اطلاعات، ارزشیابی اطلاعات، سازماندهی اطلاعات ،تبادل یا اشاعه اطلاعات( اعضای هیئت علمی و دانشجویان دکترای پرستاری دانشکده پرستاری و مامایی تبریز در مراقبت مبتنی بر شواهد بود که در یک طیف 9 گزینهای لیکرت با سطوح )خیلی زیاد، زیاد، تا حدودی، کم، خیلی کم( طراحی گردیده بود و به عنوان ابزار روا و پایا برای بررسی میزان سواد اطلاعات اعضای هئیت علمی و دانشجویان دکترای دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تبریز در ارائه موفق مراقبت مبتنی بر شواهد در این مطالعه مورد استفاده واقع شد.
بعد از مشخص شدن تعداد نمونه که برابر جامعه آماری بود، محققین با مراجعه به فیلد پژوهش و جلب همکاری آزمودنیها، با آنان ملاقات و درخواست همکاری نمود و در صورت قبول همکاری، ضمن معرفی خود و ارائه توضیحات لازم در رابطه با هدف مطالعه، اطمینان از محرمانه ماندن اطلاعات اخذ شده از آنان و بیان داشتن اختیار در خروج از مطالعه، پرسشنامه را در اختیار آنان قرار داد. چند روز بعد برای جمع آوری پرسشنامه به فیلد مذکور مراجعه و پرسشنامههای تکمیل شده جمع آوری گردید. شایان ذکر است که در زمان جمع آوری اطلاعات 4 درصد )2 نفر( از آزمودنیها علاقهای برای شرکت در مطالعه نشان ندادند و در نتیجه اطلاعات جمع آوری شده از 93 نفر )50 درصد( جمع آوری گردید. برای تجزیه و تحلیل دادها، امتیازات هر یک از سنجههای برآیندی در مورد مراقبت مبتنی بر شواهد به وسیله طیف لیکرت محاسبه و بعد نمرات از طریق فرمول ذیل که به فرمول نرمان کردن موسوم است، به نمرات نرمال که دارای میانگین 96 و انحراف معیار 16 میباشد، تبدیل گردید تا براحتی قابل تفسیر و تجزیه تحلیل باشد و همین امتیازات اساس تجز

های بعدی را تشکیل داد.

001*: ضریب فرمول نرمال

x: امتیاز تعلق گرفته به هر کدام از سنجهها توسط آزمودنیهاMin: حداقل امتیازی که هر کدام از سنجهها در پرسشنامه میتواند برای خود در بر داشته باشد )در این تحقیق یک میباشد( NS: امتیاز نرمال هر کدام از سنجهها Max: حداکثر امتیازی که هر کدام از سنجهها در پرسشنامه میتواند برای خود در بر داشته باشد )در این تحقیق پنج میباشد( سپس این نمرات و یا امتیازات نرمال که میزان سواد اطلاعاتی دانشجویان دوره دکترای تخصصی و اعضای هیئت علمی دانشکده پرستاری و مامایی تبریز در مورد مراقبت مبتنی بر شواهد را تشکیل میداد در برنامه نرم افزار SPSS وارد شد. با توجه به اینکه این تحقیق از نوع توصیفی بود، لذا برای پی بردن به میزان سواد اطلاعاتی دانشجویان دوره دکترای تخصصی و اعضای هیئت علمی دانشکده پرستاری و مامایی تبریز در مورد مراقبت مبتنی بر شواهد در سطح آمار توصیفی از جدول توزیع فراوانی شامل درصد فراوانی، میانگین و انحراف معیار برای پاسخ به پرسشهای مطرح شده استفاده شده و برای تفسیر و طبقه بندی نتایج حاصل، امتیازات بدست آمده بر اساس مقیاس نمرات 5 بخشی نیتکو) 1513( طبقه بندی گردید) 166- 91/50 بسیار عالی ،96/50- 91/15 عالی ،96/15- 91/00 خیلی خوب ،96/00- 91/06 خوب ،96/06- 91/46 متوسط ،9/46- 91/23 نسبتاً ضعیف ،
96/23- 91/11 ضعیف ،96/11-91/4 خیلی ضعیف و 96/4- 1 بیش از حد ضعیف( )11(.
شایان ذکر است که عدد میانگین نرم در این مطالعه عدد فرضی در نظر گرفته شد که میانگین آن صفت از جامعه فرض شده بود و در
جدول 1: مقایسه میانگین و انحراف معیار سواد اطلاعاتی دانشجویان دوره دکترای تخصصی و اعضای هیات علمی دانشکده پرستاری و مامایی تبریز در مهارتهای مراقبت بر شواهد )میانگین شاخص = 96(
نتیجه P ** میانگین ± انحراف معیار مهارتهای مراقبت مبتنی بر شواهد
دانشجویان
خوب 6/661 09/56± 14/05 مهارت تدوین سئوال
خوب 6/661



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید