بومشناسی کاربردي/ سال چهارم/ شماره يازدهم / بهار ۱۳۹۴
تأثیر شیوه تکگزینی بر تنوع زیستی گیاهان چوبی و علفی در جنگل خلیل محله- بهشهر
1 1* 1 2شهره کاظمی، سید محمد حجتی، اصغر فلاح و کامبیز براري
(تاریخ دریافت: 3/12/1392 ؛ تاریخ پذیرش: 10/12/1393)
چكيده
اين تحقيق با هدف بررسي اثر مديريت جنگل روي تنوع درختي ،زادآوري و پوشش گياهي در دوپارسل شاهد و مديريت شده سري يـکطرح جنگلداري خليل محله واقع در بهشهر انجام شد. جهت نمونهبرداري ،۳۰ قطعه نمونه ۱۰ آري دايرهاي شکل با ابعـاد شـبکه ۱۰۰×۷۵متر بهصورت تصادفي- منظم در هر دو پارسل پياده شد در هر قطعه نمونه، نوع گونه درختي و درختچهاي همراه با تعـداد آن ثبـت شـد.
بهمنظور مطالعه و بررسي پوشش گياهي علفي زيراشکوب در هر قطعه نمونه اصلي، تعداد ۵ ميکروپلات (با ابعاد ۱ مترمربع)، يکي از آنهـا در مرکز و ۴ ميکروپلات ديگر در چهارجهت اصلي (با فاصله نصف شعاع قطعه نمونه از مرکز) پياده شـدن د. در هـر ميکـروپلات نـوع ودرصد پوشش گونههاي علفي يادداشت شد. جهت شمارش زادآوري در مرکز قطعه نمونه اصلي، قطعات نمونه دايرهاي شکل به مسـاحت۱۰۰ متر مربع پياده شد. براي بررسي و مقايسه تنوع زيستي در دو پارسل از شاخصهاي تنوع سيمپسون و شانون-وينر و براي محاسبه غنا از شاخصهاي غناي مارگالف و منهينيک و براي يکنواختي از شاخصهاي يکنواختي پايلو با کمک نرمافزار PAST استفاده شد نتايج نشان داد تعداد گونههاي گياهي در قطعه مديريت شده بيشتر از شاهد ميباشد. شاخصهاي تنوع زيستي و غناي گياهان چوبي و علفي و تجديد حيات گونههاي چوبي در قطعه مديريت شده بيشتر از شاهد بود. در واقع نتايج تحقيق نشان داد که مديريت جنگل بهشيوه تکگزيني روي تنوع گونههاي علفي و درختي و تجديد حيات جنگل تأثير دارد.
واژههاي كليدي: تنوع، غنا، يکنواختي، شيوه تکگزيني، زادآوري جنگل

۱- گروه جنگلداري، دانشگاه علوم کشاورزي و منابع طبيعي ساري
۲- اداره کل منابع طبيعي و آبخيزداري استان مازندران – ساري
*: مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي:s_m_hodjati@yahoo.com
۱۵
مقدمه
منـابع طبیعـی تجدی دشـونده از مهـمت رین و در عـین ح ال ازگرانبهاترین سرمایههاي طبیعی کشـورها بـوده (5) و بـه عنـوانبستر حیات بشر و توسعه پایدار محسوب میشوند (13). جنگل همانند موجودات زنده در برابر هر عملی از خود عکـس العمـلنشان میدهد که اگر واکنش وارد بر آن مثبت باشد سیر تکـاملیو غنیشدن را در پیش میگیرد، اما اگر تأثیر وارد بر آن مخـربو منفی باشد سیر قهقرایـی را انتخـاب مـیکنـد . شـناخت ایـنعکسالعملها در تصمیمگیـري هـاي مـدیریتی جنگـل اهمیـتزیادي دارد بهطوريکه بدون توجه به آن ممکـن اسـت اهـدافمورد نظر مدیران محقق نشود (16).
در گذشته مدیریت جنگل با هدف تولید چوب انجام میشد ،اما امروزه جنگلبانان کارکردهاي مختلف جنگل نظیر کارکردهاي چندگانه بومشناختی، تنوع زیستی، عملکرد حفاظتی (گونـه هـايدر معرض خطر، حفاظت منابع آب) را بههنگام تصمیمگیريهاي مدیریتی، درنظر میگیرند (36). حفظ تنوع گیاهی یکی از اهداف مهم مدیریت بومسازگان است (37). تحقیقات نشان میدهد کـه تنوع زیستی، ظرفیت باروري اکوسیستمهـاي جنگلـی را زیـاد وتوانایی آنها را براي سازگار شدن با تغییر وضعیت افزایش میدهد(33). از طرفی مدیریت جنگل در افزایش یا کاهش تنوع زیستی نقش اساسی دارد و دستورالعملهاي جنگلشناسی که در ارتبـاطبا ساختار و سایر شرایط توده تهیه میشود در تنوع زیستی تـأثیربهسزایی خواهد داشـت . بنـابراین اگـر روش اتخـاذ شـده بـرايمدیریت جنگل با شرایط آن جنگل مطابقت نداشته باشد جنگـلدر جهت کاهش تنوع زیستی و متعاقب آن سـیر قهقرایـی پـیشخواهد رفت. حیات و تداوم بقاي یک جنگل در گرو حفظ تنوع زیستی و پایداري اکوسیستم آن میباشد (17).
در حقیق ت کارکرده اي مختل ف ب ومنظ ام و خ دمات آن ممکن است بهطور منفی تحت تأثیر کاهش تنـوع زیسـتی قـرارگیرد و کاهش درازمدت شمار گونههـا ممکـن اسـت منجـربـهکاهش توانایی بومنظام در رویارویی با آشـفتگی هـا شـود (12).بنابراین ترکیب گونـه هـا و تنـوع زیسـتی مـیتواننـد بـهعنـوان
۱۶
شاخصهایی براي آشفتگی و فعالیتهاي مدیریتی در جنگلهـادرنظر گرفته شوند (28).
براساس اهمیتی که تأثیر مدیریت بـرروي تنـوع گونـه هـايگیاهان چوبی و علفی میگذارد تحقیقات متعددي در این زمینـه انجام گرفته بهطوري کـه جعفـر ي سـرابی و همکـاران (12) در تحقیق خود عنوان کردند که مدیریت ذخیرهگاهی در شهرسـتاندلفان باعث افزایش غالبیت، غناي گونهاي، کاهش یکنـواختی وکاهش تنـوع زیسـتی گونـههـاي علفـی شـده اسـت. حبیبـی و همکاران (11) در تحقیق خود باعنوان بررسی پوشش گیاهی در تودههاي مدیریت شده و نشده در سري لاروچـال نوشـهر بیـانکرد که تنـوع گونـهاي (شـاخص سیمپسـون) در جنگـل راش -ممرز مـدیریت شـده کمتـر از جنگـل مـدیریت نشـده بـوده و درحالیکه یکنواختی (شاخص شانون) در جنگل مدیریت نشده بیشتر از مدیریت شده میباشد. امیري و همکـاران (6) بـه ایـننتیجه رسیدند که اثر مدیریت جنگل بهشـیوه پنـاهی در جنگـلبلوط لوه موجب افـزایش غنـاي گونـهاي و شـاخص نـاهمگنی(سیمپسون) نسبت به توده دسـت نخـورده شـده امـا در مقابـلشاخص یکنواختی را کاهش داده است. زنگانه (15)، در تحقیق خود با عنـوان بررسـی برخـی از ویژگـیهـاي بـومشـناختی وجنگلشناسی در تودههاي بهرهبرداري نشده و بهرهبرداري شـدهبهشیوه پناهی سري دو علـی آبـاد کتـول پرداخـت و نتـایج ایـنبررسی نشان داد که از لحاظ ویژگیهاي تنوع درختان، پوشـشعلف ی ک ف و زادآوري در دو رویش گاه ب ا یک دیگر اخ تلاف معنیدار وجود دارد. دمیر و همکاران (24)، بـه بررسـی اثـراتبهرهبـرداري بـر پوشـش علفـی در یـک تـوده بلـوط در ترکیـهپرداختند و به این نتیجه رسیدند پوشـش گیـاهی در مسـیرهايچوبکشی بهطور معنیداري کاهش یافته است. از طریق مطالعـهتنوع گیاهی، میتوان پویایی جامعه گیاهی را بررسی نمـود و بـااندازهگیري تنوع میتوان توزیـع گونـههـا را در محـیط بررسـیکرده و توصیههاي مدیریتی مناسب ارائه نمود (38).
این تحقیق با هدف بررسی اثر مدیریت روي تنـوع گونـه اي گیاه ان چ وبی و علف ی و تجدی د حی ات گون هه اي درخت ی زیــر آشــکوب در تــوده راش- ممــرز در ســري یــک طــرحجنگلداري خلیل محله واقع در بهشهر مازندران انجام شد.
مواد و روشها
منطقه مورد مطالعه

شکل 1. موقعیت منطقه مورد مطالعه
بهمنظور انجام این تحقیق، پارسل 10 (شـاهد ) و 12 (مـدیریتشده) سري یک طـرح جنگـلداري خلیـل محلـه-عبـاس آبـاد(بهشهر) انتخاب شد (شکل 1). جنگل مـورد بررسـی در طـولجغرافیایی ˝16 ΄45 °53 شمالی و عـرض جغرافیـایی ˝45 ΄42°36 شرقی با متوسط ارتفاع 1200 متر از سطح دریـا قـرار دارد.قطعات مورد مطالعـه از لحـاظ شـرایط رویشـگاهی و سـاختارپوشش گیاهی مشـابه انـد . شـیب عمـومی در هـر دو قطعـه 30درصد و جهت غالب، شمالی میباشد. قطعـه مـدیریت شـده ازسال 1372 بهروش تکگزینی مورد بهرهبرداري قرار گرفت ولی در قطعه شاهد هیچگونه بهرهبرداري برنامهریزي شـده اي انجـامنشد. سنگ مادري از نوع آهکی- آهکی دولومیتی و نوع خـاكقهوهاي شسته شده با افق کلسیک میباشد. متوسط حـداکثر دمـادر گرمترین ماه سال (مرداد ماه) 7/31 درجه سانتیگراد متوسط ح داقل دم ا در س ردترین م اه س ال (بهم ن م اه) 8/2 درج ه سانتیگراد میباشد ضمن اینکه همـین آمـار نیـز حکایـت از آندارد حداقل دماي منطقه 9- درجه سانتیگـراد در بهمـن مـاه وحداکثر آن 43 درجه سانتیگراد در ماه مرداد و متوسط بارندگیسالیانه نیز بالغ بر 2/679 میلـی متـر مـیباشـد . سـاختار جنگـلبهصورت ناهمسال میباشد. تیـپ غالـب جنگـل ،راش- ممـرزبههمراه درختان انجیلی، کلهو و توسکا مـی باشـد و درختـان درکلاسه سنی مسن، میانسال و جوان قرار دارند و جنگـل دو تـاسه آشکوبه میباشد (8).
نمونهبرداري و جمعآوري دادهها
جهت نمونهبرداري ،30 قطعه نمونه 10 آري، دایرهاي شـکل بـاابعاد شبکه 100×75 متر بهصورت تصادفی – مـنظم در هـر دو
۱۷
پارسل پیاده شد (20). در هر قطعه نمونه، نوع گونه، تعداد درختان و درختچهها و قطر برابر سینه آنها ثبت شـد . بـه منظـور مطالعـه وبررسی پوشش گیاهی علفی کف جنگل، در هر قطعه نمونه تعـداد5 میکروپلات (بـا ابعـاد 1 مترمربـع )، یکـی از آنهـا در مرکـز و 4میکروپلات دیگر در چهارجهت اصلی با فاصله نصف شعاع قطعه نمونه از مرکز پیاده شدند. در هر میکروپلات نوع گونـه و درصـدپوشش کلیه گونـه هـاي گیـاهی یادداشـت شـد. جهـت شـمارشزادآوري در مرکز قطعه نمونـه اصـلی، از مـزوپلاتهـاي دایـرهاي شکل به مساحت 100 متر مربـع اسـتفاده شـد و تمـام درختـان ودرختچهها با قطر کمتر از نیم سانتیمتر ثبت شـد . جهـت محاسـبهشاخصهاي تنوع زیستی مربوط به گونـه هـاي چـوبی از تعـداد وبراي گونههاي علفی از درصد پوشش استفاده شد.
تحلیل دادهها
براي بررسی و مقایسه تنوع زیستی در دو قطعه از شاخصهـايتنوع سیمپسون و شانون وینر، براي محاسـبه غنـاي گونـه اي از شاخصهاي غناي مارگـالف و منهینیـک و بـراي یکنـواختی ازشاخصهاي یکنواختی پایلو و هیل استفاده شد (جدول 1)
تجزیه و تحلیل آماري
مقادیر شاخصهاي تنوع زیستی با استفاده ازنرمافزار Past تعیین و ســپس بــهمنظــور مقایسـ ه میــانگین هــا در دو قطعـ ه از۱۸
جدول ۱. شاخص هاي اندازهگيري تنوع زيستي (کربز، 1998)شاخصفرمول
مولفه
اندازه

هاي
زيستي

تنوع

گيري

فرمول

مولفه

اندازه

هاي

زيستي

تنوع



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید