بومشناسي کاربردي/ سال چهارم/ شماره دوازدهم / تابستان ۱۳۹۴
پاسخ شاخصهاي غنا و تنوع پوششگیاهی به تیمارهاي متفاوت بهرهبرداري دام
در مراتع کلاشک (مطالعه موردي: استان کرمانشاه)
1* 1 1افشین صادقیراد ، حسین ارزانی و حسین آذرنیوند
(تاریخ دریافت: 25/8/1393 ؛ تاریخ پذیرش: 8/2/1394)
چكيده
ارزيابی غنا و تنوع گياهی در اكوسيستم های مرتعی از اهميت زيادي برخوردار است؛ زيرا مبارزه بيولوژيك، حفظ ذخاير ژنتيكي و كنتـرل اكوسيستمهاي طبيعي با شناسايي تنوع امكانپذير میباشد. يکی از عوامل مؤثر بر غنا و تنوع، بهرهبرداری دام از پوششگياهی است. لذا اينپژوهش با هدف بررسی پاسخ غنا و تنوع گياهی به تيمارهای متفاوت بهرهبرداری دام انجام گرديد. بدين منظور، چهار منطقـه بـدون چـرا ،نصف ظرفيت چرا، برابر ظرفيت چرا و دو برابر ظرفيت چرا انتخاب شدند. اين تيمارها با توجه به تغييرات پوشـش ،فاصـله از منـابع آب،فاصله از روستا و تعداد دفعات چرا مشخص و با استفاده از ترانسکتهای مستقر شده (در هر منطقه چهار ترانسکت و ۴۰ پلات و در كـل منطقه ۱۶۰ پلات برداشت شد) نمونهبرداری از پوشش گياهی بهروش تصادفی- سيستماتيک بهعمل آمـد . نتـايج نشـان داد کـه بـالاترين غنایگونهای و تنوع بهترتيب مربوط به مناطق نصف ظرفيت چرا و برابر ظرفيت چرا است. اما در منطقه بدون چـرا دارای کمتـرين مقـدار بودند. بنابراين بهرهبرداری دام در حد متناسب (نصف ظرفيت چرا و برابر ظرفيت چرا)، میتواند سبب افزايش غنا و تنوع شود. عدم چرايبلندمدت مرتع نيز باعث ضعف گياه میگردد، لذا بايد از چراي شديد و قرق بلند مدت آنها پرهيز و مراتع در حد متناسب مورد استفاده قرارگيرند. الزاماً حفاظت کامل مرتع، به حداکثر تنوع منجر نمیشود.
واژههاي كليدي: غنا، تنوع گياهی، چرای دام و مراتع کلاشک استان کرمانشاه

۱. گروه احيا مناطق خشک و بيابانی، دانشکده منابع طبيعی دانشگاه تهران*: مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي:afshinsadeghirad69@gmail.com
مقدمه
تنوعزیستی یـا گونـاگونی زیسـت شـناختی ،ترکیبـی از اشـکال مختلف و متنوع جوامع گیاهی و جانوري در کره زمین را شامل میشود. تنوعزیستی به مطالعـۀ گونـاگونی ،سـاختار جمعیتـی والگوهاي فراوانی و پراکنش گیاهان که مفهوم آن بـا آمیختگـ ی و ترکیب گونهها قرین است پرداخته و بـه عنـوان شاخصـی بـراي مقایسه وضعیت اکولوژیک اکوسیستم ها بهکارگرفته مـی شـود وهدف از آن رسیدن به کمیتـی واحـد بـراي سـهولت مقایسـه وارزیابی جوامع و اکوسیستم ها است (2). آنچه امروزه بر اهمیتروزاف زون تن وعزیس تی م یافزای د نق ش آن در حف ظ ثب اتاکوسیستمهاست. زیرا حضور گونههاي بیشـتر در یـک منطقـه ،ساختار پیچیدهتري به اکوسیستم هـاي طبیعـی خواهـد داد و درنتیجه این اکوسیستمها در پاسخ بـه تغییـرات ، توانـایی بیشـتري داشــته و بــا ثبــاتتــر هســتند (5). یکــی از عوامــل مــؤثر بــرپارامترهایی نظیر غنا و تنوع، بهرهبـرداري از پوشـش گیـ اهی درقالب چرايدام اسـت . زیـرا دام و گیـاه در طبیعـت همـواره درکنش متقابل هستند و چرا به وسـیله حیوانـات اهلـی و وحشـی یکـــی از عوامـــل مـــؤثر در تغییـــرات پوشـــش گیـــاهی دراکوسیستمهاي مرتعی شناخته شـده اسـت (16). چـراي دام درمراتع میتواند باعث کاهش تنوع و از بین رفتن عناصـر گیـاهی حساس گردد، چراي دام از هر نوع که باشد، با تغییر در فراوانیگونههاي کلید و ضـروري کـه ضـامن بقـا ،پایـداري و کـارکرد اکوسیستمهـا هسـتند ،ایـن اکوسیسـتم هـا را تحـت تـأثیر قـرار میدهد (15).
ملیگو (13) در بررسـی اثـرات چـرا بـر ترکیـب و تنـوع گونهاي مراتع نیمـه خشـک تانزانیـا اظهـار داشـت بـین تنـوع گونـهاي در من اطق ب ا ش دته اي چ راي مختل ف، تف اوتمعنیداري وجود دارد، بهطوريکه بیشترین تنـوع گونـه هـا درپایینترین فشار چرایی رخ میدهد. هیکمن و همکاران ( 11)تأثیر مدیریت چرا بر غناي گونهاي را در چمنزاري در کانزاس مورد مطالعه قرار دادنـد . آنهـا دریافتنـد سیسـتم هـاي چرایـی
تفاوت معنیداري از نظر تأثیرگذاري بر تنوع و غناي گونـه ايندارند، اما شدتهاي چرایی بـر ایـن شـاخص هـا تأثیرگـذار است، بهطوريکه افزایش شدت چرا با کاهش فراوانی گیاهانچمنی پابلند دائمی همراه است. در مـورد پهـن برگـا ن علفـیتفاوت معنـی داري مشـاهده نشـد . ژائـو و همکـاران (17) درتأثیرات بلندمدت قرق بر تنوع گونه اي در مناطق اسـتپی لاسپلاتو در چین اظهار داشتند که قرق طولانی مـدت در منـاطق استپی لاس پلاتو میتواند بهطور معنـی داري پوشـش تـاجی ،بی ومس، غن ا و تن وع گون هه ا را بهب ود ببخش د. کوین گ وهمکاران (14) در چمنزارهاي آلپی شـرق فـلات کینگـا ي درچین نشان داد غناي گونه اي، تنوع شانون واینـر و یکنـواختی تحت بهره برداري متوسط دام به حداکثر خـود رسـیده اسـت .
بعد از آن بالاترین مقدار در مناطق با چراي سنگین اتفاق افتاد و در نهایت کمترین این شاخصهـا را در منـاطق بـدون چـرا بهدست آوردند. جوري و همکاران (3) با مقایسه شاخصهايتنوع و غناي گونه اي در مراتع صفارود رامسر نشان دادند کـه تنوع در اکوسیستمهاي مرتعی بـا وضـعیت متوسـط و چـراي سبک افزایش یافته و در مناطق با قرق طولانی بیشترین مقدار تنوع و غناي گونهاي اتفاق میافتد.
غلامی و همکاران (8) در بررسـی تغییـرات تنـوع ،غنـا وگروه هاي کارکردي پوشش گیاهی در شدتهاي مختلف چراي دام نشان دادند که افزایش شدت چـراي دام موجـب کـاهش معنیدار شاخصهاي تنوع و غناي گونهاي گردید. عـلاوه بـر این، برخی گروههاي کارکردي نظیر یکسالهها، تروفیـت هـا وگندمیان بهطور معنیداري از منطقه مرجع به بحرانـی کـاهش پیدا کردند. اندازهگیري تنوع زیستی و پارامترهاي مربوط به آننظیر ترکیب گونهاي، چیرگـی ،یکنـواختی و تعـداد گونـ ه در ارزیابی وضعیت اکولوژیکی اکوسیسـتم هـا از اهمیـ ت زیـاديبرخوردارمیباشد. از طرفی باتوجه به اینکه مبارزه بیولوژیـک ،حفظ ذخایر ژنتیکی و کنترل اکوسیستمهاي طبیعی با شناسایی تنوع در این اکوسیستمها امکانپذیر است (9).
باتوجه به اینکه بیشتر مطالعات در زمینه تغییـرات تنـوع وغنا، در مناطق کلیدي و بحرانی صورت گرفته اسـت و کمتـ ربه سطوح مختلف چرایی توجه شده است لذا این پژوهش با
هدف بررسی تاثیر شدتهـاي مختلـف چـراي دام بـر تنـو ع و غناي گونه اي انجام شد. زیرا شناخت روابط متقابـل دام و گیـاه ب هخص وص در س طوح مختل ف به رهب رداري دام از گی اه، ازمهمترین ابزارها جهت اتخاذ تدابیر صـحیح مـدیریتی در مراتـعاست.
مواد و روشها
معرفی منطقه
منطقه مورد مطالعه با مساحت 2/9110 هکتار در غرب کشور و در استان کرمانشاه در مختصات جغرافیایی 40 54 47 تا 5605 47 طول شرقی و˝43 02 33 الی 22 12 34 عرض شمالی واق ع گردی ده اس ت. متوس ط ارتف اع منطق ه از س طح دری ا
5/1221 متر است. بلنـدترین ارتفـاع منطقـه 11/1988 متـر وپایین نقطه آن 8/859 متر در خروجـی آن قـرار دارد. در ایـن منطقه متوسط بارش سالانه 8/582 میلـی متـر ،متوسـط دمـاي ســالانه 2/14 درجــه ســانتیگــراد، متوســط حــداکثر دمــا درگرمترین ماه سال 1/38 درجه سانتیگراد و متوسط حداقل دمادر سردترین ماه سال 4/4- درجه سانتی گـراد اسـت بنـابراین اقلیم منطقه به روش آمبـرژه و دومـارتن نیمـه مرطـوب سـرد میباشد.این منطقه از مراتع ییلاقی و تعداد دام اسـتفاده کننـده از حوزه اعم از گاو، گوسفند و بز متعلق به روستاهاي حـوزهمیباشد. با درنظر گرفتن پوشش گیاهی منطقه، تعادل بـین دامو مرتع تقریباً رعایـت شـده اسـت . بـه همـین جهـت پوشـ ش گیاهی، تعادل خود را حفظ نموده، منتهی بهدلیل وسعت زیـاد حوزه این تعـادل ناهمسـان بـوده و در بخـش هـاي از حـوزه وضعیت چرایی در مناطق مختلف متفاوت بوده بهطوريکه درشرق حوزه تعادل دام و مرتع به شدت به هم خورده و عـلاوه بر این داراي سابقه چرایی زیادي نسبت به سایر قسـمت هـ اي منطقه است. صرفنظر از بررسیهاي بـ هعمـل آمـده در ایـنخصوص و با توجه به سیماي کلی رسـتنی هـاي طبیعـی اکثـر نقاط عرصه، بهنظر میرسـد کـه تعـداد دام اسـتفاده کننـ ده از مراتع کمتر از ظرفیت واقعی بوده و بنیه و شادابی گیاهـا ن دربیشتر مناطق نشانگر این واقعیت است.
روش تحقیق
ابتدا محدوده مـورد مطالعـه بـا نقشـه توپـوگرافی 50000 :1مشخص شد، پس از تهیه نقشه واحدهاي ژئومورفولوژیکی ازروي نقشههاي پایه زمـین شناسـی و توپـ وگرافی، واحـد هـاي یکسان از نظر شیب، جهت، ارتفـاع و زمـین شناسـی تفکیـک گردید، سپس بـا بازدیـد صـحرایی در منطقـه مـورد مطالعـه ،با توجه به تغییرات پوشش گیاهی، فاصله از منابع آب، فاصـله از روستا و تعداد دفعات تعلیف دام، چهار منطقه با تیمارهـاي متفاوت بهرهبرداري دام از جمله تیمارهاي بدون چـرا ،نصـف ظرفیت چرا، برابر ظرفیت چرا و دو برابر ظرفیت چرا انتخابشدند. سپس در منطقه مرجع هر حالت چرایی با استفاده از 4ترانســکت 200 متــري نمونــهبــرداري بــهروش تصــادفی–سیستماتیک صورت گرفت. بهطوريکه دو تا از ترانسـکت هـا در جهت شیب و دو تاي دیگر عمود بر شیب مستقر گردیـد .
در امتداد هر ترانسکت تعداد 10 پلات یک مترمربعی به شکلتصادفی مستقر گردید و تعداد 40 پلات در هر منطقه و تعداد160 پلات در کل منطقه مطالعاتی برداشت شد. بهدلیل اینکـهنمونــهبــرداري در منــاطق همگــن انجــام شــد و واریــانسخصوصــیات مــورد بررســی کــم بــود، از اینــرو، ده پــلاتنمونهبرداري در امتداد هر ترانسکت انداخته شد.
سطح پلاتهاي نمونهبرداري بهروش ویجرت و همچنـین تعداد و فاصله پلاتهاي نمونهبـرداري بـا توجـه بـه تغییـرات شرایط محیطی و پوشش گیاهی انتخاب شـد . پـس از اسـتقرار پلاتها، فهرست گونههاي موجود در هر پلات تهیه و تعـداد افراد متعلق به هرگونه ثبت گردید. جهت تعیین غنايگونـه اياز شاخص هـاي مارگـالف و منهینیـک و در مطالعـه تنـوع ازشاخصهاي شانونواینر (بهعلت توجه به گونههاي نادر) هیل1 و هیل 2 (بهعلت سهولت استفاده) بهرهگیـري شـد . جهـت برآورد میزان نزدیکی میانگین نمونـه بـه میـانگین جمعیـ ت ازخطاي استاندارد استفاده شد، به بیان دیگر خطـاي اسـتاندارد ،انحراف معیار یک توزیع نمونهبرداري آماري است. ابتدا جهتنرمال و همگن بودن دادهها از آزمـون هـاي کولمـوگروف یـک نمونهاي و لوین استفاده شد. سـپس دادههـاي چهـار منطقـه بـا آزمون تجزیه واریانس مورد تجزیه و تحلیـل قـرار گرفتنـ د. در نهایت نیز از روش توکی (بهعلت نشان دادن اخـتلاف معنـی دارحقیقی) جهت مقایسه تیمارها استفاده گردید.
نتایج
نتایج نشـان داد بـراي شـاخص منهینـک و شـاخص مارگـالف بالاترین غنايگونـه اي مربـوط بـه منطقـه نصـف ظرفیـت چـرا و بع د از آن منطق ه براب ر ظرفی ت چ را م یباش د (ج دول1).مطالعه شاخصهاي تنوع گیاهی نیز نشان داد که شـاخص هـاي هیل 1، 2 و شانون واینر در مناطق نصف ظرفیـت چـرا و برابـرظرفیــت چــرا بــهترتیــب داراي بیشــترین و کمتــرین تنــوعمیباشند (جدول1).
مقایسه آماري شاخصهاي غنا با روش توکی نشـان داد کـه اختلاف شاخص غناي مارگالف بین شرایط نصف ظرفیت چـرا و بدون چرا، برابر ظرفیت چرا و بدون چـرا و هـم چنـین میـان برابر ظرفیت چرا و دو برابر ظرفیت چرا در سـطح یـک درصـد معنیدار بوده است در حالیکه دو منطقه دو برابر ظرفیت چرا وبدون چرا در سطح پنج درصد با هم اختلاف معنـی دار داشـتند .
جدول 1. مقادیر محاسبه شده شاخصهاي غناي گونهاي و شاخصهاي تنوع
تنوع شانون وینر تنوع هیل2 تنوع هیل1 غنا مارگالف غنا منهینیک نوع مدیریت
1/11 2/17 2/86 1/2 0/89 دو برابر ظرفیت چرا
1/4 3/14 4/52 1/64 1/73 نصف ظرفیت چرا
1/32 2/78 4/12 1/51 1/5 برابر ظرفیت چرا
0/66 1/59 1/97 0/82 0/76 بدون چرا
اما گرچه منطقه نصف ظرفیت چرا نسبت به منطقه برابر ظرفیتچرا شاخص غناي مارگـالف آن بیشـتر بـود امـا ایـن اخـتلافمعنیدار نبود (جدول 2). مقایسـه شـاخص هـاي غنـا بـا روشتوکی نشان داد که اختلاف شاخص غناي منهینیک بـین شـرایط نصف ظرفیت چرا و بدون چرا، نصف ظرفیت چـرا و دو برابـر ظرفیت چرا در سطح یک درصد معنیدار بوده است در حالیکهمناطق دو برابر ظرفیت چرا و بدون چرا و برابر ظرفیـت چـرا وبدون چرا در سطح پنج درصد با هم اختلاف معنـی دار داشـتند .
اما مناطق نصف ظرفیت چرا و برابـر ظرفیـت بـا هـم اخـتلاف معنیدار نداشتند (جدول 2).
مقایسه آماري شاخص هاي تنوع با روش توکی نشان داد کهاختلاف شاخص تنوع هیل 1 بین شرایط بدون چـرا و دو برابـر ظرفیت چرا، بدون چرا و نصـف ظرفیـت چـرا در سـط ح یـکدرصد معنیدار بوده است در حالیکه مناطق بدون چـرا و برابـر ظرفیت چرا و همچنین در مناطق برابـر ظرفیـت چـرا و نصـف ظرفیت چرا و برابر ظرفیـت چـرا و دو برابـر ظرفیـت چـرا درسطح پنج درصد اختلاف معنیدار داشـتند (جـدول 3). مقایسـه آماري شاخصهاي تنوع با روش توکی نشـان داد کـه اخـتلاف شاخص تنوع هیل 2 بین شرایط بـدو ن چـرا و نصـف ظرفیـت چرا، برابر با چرا ودو برابر ظرفیت چرا، نصـف ظرفیـت چـرا ودو برابر ظرفیت چرا در سطح یک درصد معنیدار بوده است درحالیکه مناطق بدون چرا و برابر ظرفیت چرا، بـدون چـرا و دو برابر ظرفیت چرا، دو برابر ظرفیت چرا و برابر ظرفیـت چـرا درسطح پنج درصد اختلاف معنیداري وجـود دارد. هـم چنـین درمناطق برابر ظرفیت چرا و نصف ظرفیت چرا اختلاف معنـی دار نبوده است (جدول 3).
مقایسه آماري شاخص هاي تنوع با روش توکی نشان داد کهاختلاف شاخص تنوع شانون وینر بین شرایط بـدون چـرا و دوبرابر ظرفیت چرا، بدون چرا و نصف ظرفیت چـرا ،نصـف ظرفیـتچرا و دو برابر ظرفیت چرا در سطح یک درصد معنیدار بوده اسـت در حالی که مناطق بدون چرا و برابر ظرفیت چرا در سطح 5 درصـد اختلاف معنیداري وجود دارد. همچنـین در منـاطق برابـر ظرفیـت چرا و نصف ظرفیت چرا، برابر ظرفیت چرا و دو برابر ظرفیت چـرااختلاف معنیدار نبوده است (جدول 4).
جدول 2.نتایج آزمون توکی بهترتیب براي شاخصهاي غنا مارگالف و منهینیک
sig خطاي استاندارد تفاوت میانگینها نوع مدیریت (b) نوع مدیریت (a)
0/00**
0/03*
0/00** 0/07
0/07
0/07 -0/44 0/38
-0/03 نصف ظرفیت چرابدون چرابرابر ظرفیت چرا دو برابر ظرفیت چرا
0/00**
0/00**
0/07ns 0/07
0/07
0/07 0/44
0/82
0/41 دو برابر ظرفیت چرابدون چرابرابر ظرفیت چرا نصف ظرفیت چرا
0/07ns
0/00**
0/00** 0/07
0/07
0/07 -0/41
0/41
0/03 نصف ظرفیت چرابدون چرادو برابر ظرفیت چرا برابر ظرفیت چرا
0/03*
0/00**
0/00** 0/07
0/07
0/07 -0/38
-0/82
-0/41 دو برابر ظرفیت چرانصف ظرفیت چرابرابر ظرفیت چرا بدون چرا
0/00**
0/02*
0/00** 0/05
0/05
0/05 -0/84
0/13
-0/61 نصف ظرفیت چرابدون چرابرابر ظرفیت چرا دو برابر ظرفیت چرا
0/00**
0/00**
0/066ns 0/05
0/05
0/05 0/84
0/97
0/23 دو برابر ظرفیت چرابدون چرابرابر ظرفیت چرا نصف ظرفیت چرا
0/06ns
0/03*
0/00** 0/05
0/05
0/05 -0/23 0/74
00/61 نصف ظرفیت چرابدون چرادو برابر ظرفیت چرا برابر ظرفیت چرا
0/025*
0/00**
0/035* 0/053
0/053
0/053 -0/13
-0/97
-0/74 دو برابر ظرفیت چرانصف ظرفیت چرابرابر ظرفیت چرا بدون چرا
ns : عدم تفاوت معنی دار، * معنی داري در سطح 05/0 و ** معنی داري در سطح 01/0
بحث و نتیجهگیري
یکی از عوامل مؤثر بر غنا و تنوع، بهرهبرداري از پوششگیـ اهیدر قالب چـرا ي دام اسـت کـه اگـر از حـد متعـارف و تحمـل اکوسیستم فراتر رود سبب عوارض غیـ رقابـل برگشـت بـر رويپوشش و نهایتاً خاك و اکوسیستم مرتعـ ی خواهـد گردیـ د. لـذا نتایج این مطالعه کـه در راسـتاي واکـنش غنـا و تنـوع پوشـش گیاهی نسبت به بهره برداريهاي مختلف دام بود، نشـان داد کـه غنا و تنوع اکوسیستم مرتعی تحـت تأثیــر شـدتهاي مختلـفبهرهبرداري دام اختلاف معنیداري با یکدیگر دارند. بهطوريکهمطالعه شاخصهاي مارگالف و منهینیک در مناطق مورد مطالعه،نشان داد که بالاترین غنـاي گونـه اي مربـوط بـه منطقـه نصـف ظرفیت چرا میباشد. این در حالی است که منطقه برابر ظرفیـت
جدول 3. نتایج آزمون توکی بهترتیب براي شاخصهاي تنوع هیل1 و هیل2:
sig خطاي استاندارد تفاوت میانگین ها نوع مدیریت (b) نوع مدیریت (a)
0/00**
0/00**
0/02* 0/03
0/03 1/66
0/89
1/26 نصف ظرفیت چرابدون چرابرابر با ظرفیت چرا دو برابر ظرفیت چرا
0/00**
0/00**
0/03* 0/03
0/03 1/66
2/55
0/4 دو برابر ظرفیت چرابدون چرابرابر با ظرفیت چرا نصف ظرفیت چرا
0/00**
0/03*
/02* 0/03
0/03
0/03 1/26
2/15
– 0/4 دو برابر ظرفیت چرابدون چرانصف ظرفیت چرا برابر ظرفیت چرا
0/00**
0/00**
0/03* 0/03
0/03
0/03 -0/89
2/55
2/15

دو برابر ظرفیت چرانصف ظرفیت چرا
برابر با ظرفیت چرا بدون چرا
0/00**
0/03*
0/04* 0/03
0/03
0/03 -0/97
-0/61
0/58

نصف ظرفیت چرا
برابر با ظرفیت چرابدون چرا دو برابر ظرفیت چرا
0/00**
0/00**
0/07ns 0/03
0/03
0/03 0/97
1/55
0/36 دو برابر ظرفیت چرابدون چرابرابر با ظرفیت چرا نصف ظرفیت چرا
0/07ns
/00**
0/023* 0/03
0/03
./03 -0/36
0/61
1/19 نصف ظرفیت چرا
دو برابر ظرفیت چرابدون چرا برابر ظرفیت چرا
0/04*
0/00**
0/02* 0/03
0/03
0/034 -0/58
1/55
1/19 دو برابر ظرفیت چرانصف ظرفیت چرابرابر با چرا بدون چرا
ns : عدم تفاوت معنی دار، * معنی داري در سطح 05/0 و ** معنی داري در سطح 01/0
چــرا از ایــن لحــاظ در رده دوم و منــاطق دیگــر در ردههــايبعدي قرار میگیرند. مطالعه شاخصهاي تنوعگیاهی نیـز نشـان داد که میزان عددي شاخصهاي شانونواینر، هیـل 1 و هیـل 2در منطقه نصف ظرفیـت چـرا و برابـر ظرفیـت چـرا بیشـترین می زان را داش تهان د و من اطق دیگ ر در ردهه اي بع دي ق رارگرفتهاند. گرچه منطقه نصـف ظرفیـت چـرا نسـبت بـه منطقـه
برابر ظرفیت چرا شاخصهـاي غنـ اي مارگـالف و منهینیـک آنبیشتر بود اما این اختلاف معنیدار نبود. لذا وجود بـالاتر ین غنـاو تنوع در شرایط نصف ظرفیـت چـرا و برابـر ظرفیـت چـرا راشاید بتوان به تعدیل رقابت گونههـا از طریـق بهـره بـرداري دامنسبت داد. طهماسبی (6) بیان مـی کنـد در یـک جامعـه گیـاهی یکسري گیاهان با قدرت رقابت زیادي گسترش پیدا کردهاند وباعث کاهش حضور دیگر گونهها شدهاند، لذا ایـن ،حکایـت ازکاهش تنوع گونهاي دارد. اما اگر بهرهبرداري دام از این گیاهـان صورت گیرد و همزمان موجب انتقال بذور گیاهـان در مقیـاسمحلی گردد، می توان گفت که چراي دام در ایـ ن حالـت غنـاي گونهاي را افزایش داده است.
البته تاثیر چراي دام بر غنـا و تنـوع پوشـش گیـاهی نـه بـهشدت چرا، بلکه به عوامل مهم دیگري از جمله نوع دام، قابلیتتولید زیستگاه و سابقه چرایی زیستگاه نیز بسـتگی دارد. سـابقه چرایی زیاد در قسمتهایی از حوزه بیانگر کـاهش تنـوع در آنقسمتها بود. در واقع سابقه چرایی از این نظر مهـم اسـت کـه
جدول 4. نتایج آزمون توکی براي شاخص تنوع شانونواینر
sig خطاي استاندارد تفاوت میانگین ها نوع مدیریت (b) نوع مدیریت (a)
0/00**
0/00**
0/07ns 0/11
0/11
0/11 – 0/3 0/45
-0/21 نصف ظرفیت چرابدون چرابرابر ظرفیت چرا دو برابر ظرفیت چرا
0/00**
0/00**
0/06ns 0/11
0/11
0/11 0/3
0/74
0/08 دو برابر ظرفیت چرابدون چرابرابر ظرفیت چرا نصف ظرفیت چرا
0/06ns
0/04*
0/05* 0/11
0/11
0/11 -0/08
0/66
0/21 نصف ظرفیت چرابدون چرادو برابر ظرفیت چرا برابر ظرفیت چرا
0/00 **
0/00**
0/04* 0/11
0/11
0/11 0/ 45
0/ 74
-0/66 دو برابر ظرفیت چرانصف ظرفیت چرابرابر ظرفیت چرا بدون چرا
ns : عدم تفاوت معنی دار، * معنی داري در سطح 05/0 و ** معنی داري در سطح 01/0
تاثیر زیادي بر روند تکامل گونه ها دارد. لذا هر چه از مناطق بـا سابقه چرایی کمتر به منـاطق بـا سـابقه چرایـی بیشـت ر حرکـتمیکنیم، چراي دام تاثیر بیشتري بر تنوع میگذارد. نتـایج نشـان داد شاخص غناي مارگالف بین منـاطق نصـف ظرفیـت چـ را و بدون چرا، برابر ظرفیت چرا و بدون چرا، برابر ظرفیـت چـ را و دو برابر ظرفیت چرا در سطح یک درصد بـا همـدیگر اخـتلاف معنیداري دارند.
همچنین نتایج شاخص غنـاي منهینیـک نشـان داد کـه بـین شرایط نصف ظرفیت چرا و بدون چرا، نصف ظرفیت چرا و دوبرابر ظرفیت چرا در سطح یک درصد اختلاف معنیداري با هم
دارند. لذا باتوجه بـه نتـایج مـی تـوان گفـت کـه تنـوع و غنـاي گونهاي، با افزایش بهرهبرداري دام کاهش مییابـد . زیـرا چـرايدام در حد متناسب باعث ایجاد فضاهایی میشود که گونـه هـاي یکساله دیگري میتوانند درآنجا استقرار یابند و چراي بیرویه،فراوانی گونهها را کاهش میدهد. این کاهش را میتوان ناشی ازعدم توانایی گیاهان براي رشد مجدد پس از بهـره بـرداري زیـ اددانست. نتایج ما نظریه تخریب در حد متوسط هورن (12)، کـهعنوان میکند شدتهاي زیاد و کم تخریـب باعـث کـاهش تنـوع میگردد را تأیید مـی کنـد . در جـوامعی کـه تخریـب پـی درپـ ی صورت میگیرد تعداد انـدکی از گونـه هـا قـدرت تحمـل ایـن شرایط را خواهند داشت و در جوامعی با تخریـب غیرمـداوم وگاه به گاه یک یا تعداد اندکی از گونههـا از نظـر رقـابتی غالـب شده و باعث حذف دیگر گونه ها مـی شـوند . در هـر دو مـور د،غناي گونهاي و تنوع جوامع کم است ولی باتوجه بـه اینکـه درسطوح متوسط تخریب، فضاي کافی باز میشود، بنـابراین هـیچ گونهاي نمیتواند از نظر رقابتی غالـب شـود و در نتیجـه غنـاي گونهاي به حداکثر میرسد و جوامع با تنوع زیاد ایجاد میشـو د.
شاخصهاي غنا و تنوع گیاهی مورد مطالعه در ایـ ن تحقیـ ق، در منطقه بدون چرا کمترین مقدار را بهخود اختصاص داده اسـت .
عدم چراي مرتع سبب شده کـه بسـ یاري از گیاهـان بـا قابلیـ ترقابت کمتر مغلوب گونههاي سازگارتر شده و جاي خود را در ترکیب از دست بدهنـد و در نتیجـه بـا بـروز شـر ایط مطلـ وب گونههاي با قدرت رقابت بـالاتر ،در شـرا یط محـدود یت نسـب یمنابعغـذا یی، عرصـه یکنواخـت تـر و در نتیجـه تنـوع و غنـا يگونهاي در سطح پایینتري قرار گیرد. طهماسبی و همکاران (7)و کوینگ و همکاران (14) به نتایج مشـابه ی رسـ یدند. بنـابراین میتوان گفت بهرهبرداري دام در حد معقول (نصف ظرفیت چراو برابر ظرفیت چرا)، از طریق کاهش توان رقابتی گیاهان غالـب
منابع مورد استفاده
و از طری ق ایج اد ش کافه اي فیزیک ی در پوش ش گی اهی و آزادسازي منابعی مانند نور، رطوبـت و مـواد غـذایی مـی توانـد سبب افزایش غنا و تنـوع جامعـه گیـاهی شـود . ملیگـو (13) وهندریک و همکاران (10) اظهار داشتند که بیشترین غنا و تنـوع گونهاي در بهـره بـرداري نسـبتاً کـم دام رخ مـی دهـد . خـانی وهمکاران (4) با مطالعه شاخصهاي تنـوع و غنـاي گونـه اي در سطوح مختلف چرایی در مناطق خشک بررسی و اعلام داشـتند چراي شدید دام باعث کـاهش غنـا و تنـوع گونـه اي مـی شـود .
اقدامی و همکاران (1) نیز به نتایج مشـابهی دسـت یافتنـد . امـا هیکمن و همکاران( 9) اظهار داشتند که با افزایش شـدت چـرا غناي گونهاي افزایش مییابد، اما در عین حال بهرهبرداري زیـاد باعث تخریب اکوسیستم میشود. در نهایت میتوان گفت، اگـر بپذیریم که با بهرهبرداري درست از زیستگاههاي طبیعـی ،تنـوع زیستی نیز حفظ میشود، سوال بعدي این است که بهرهبـرداري باید در چه حدي باشد تا ضمن استفاده مسـتمر ،تنـوع گونـه اينیز حفظ شود. الزاما حفاظت کامل مرتع، از بهره برداري دام، بـه حداکثر تنوع و غنا منجر نخواهد شـد . قـرق بلندمـدت و عـدم چراي گونه هاي مرتعی نیز باعـث ضـعف بنیـه و شـادابی گیـاه میگردد. بنابراین بهمنظور حفـظ غنـا و تنـوع گونـه اي پیشـنهاد میشود، از چراي شدید و همچنین عـدم چـراي مراتـع و قـرق کامل و بلندمدت آنها پرهیز و مراتع متناسب با ظرفیت علوفهايآنها و در حد معقول مورد استفاده قرار گیرند.
اقدامی، ه.، م. ترکش، م. بصیري، م. ایروانی و ا. مهاجري. 1392. تغییرات تنوع و غناي گونهاي در مراتع تخریب یافته و زمـین هـاي تحت کشت (مطالعه موردي: اصفهان)،مرتع،6(2): 110-100.
آذرنیوند، ح و م. ع. زارع. 1389. بومشناسی مرتع، انتشارات دانشگاه تهران، 345 ص.
جوري، م. ح.، ب، تمزاده، م. شکري و ب. بنی هاشم. 1386. مقایسه شاخص هاي تنوع و غنا در ارزیابی سلامتی مراتـع کوهسـتانی
(مطالعه موردي: مراتع حوزه آبخیس صفارود رامسر)،مرتع،4(2): 356-344.
خانی، م.، ا. قنبریان و م. کمالی. 1390. مقایسه شاخص هاي غنا و تنوع در گرادیانهاي چرایی مختلف در مراتع فارس،مرتـع ، 5(2):
.129-136
طویلی، ا. 1392. جزوه درسی تجزیه و تحلیل اکوسیستمهاي مرتعی، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران.
طهماسبی، پ. 1388. تجزیه و تحلیل اکوسیستمهاي مرتعی، نشر پلک، 276 ص.
طهماسبی، ث.، م. مصداقی، م. ابراهیمی و ا. شاهروخی. 1390. تاثیر چرا روي ترکیب و تنوع گیاهی مناطق استپی،مرتـع ،5 : 419-
410.8. غلامی، پ.، ج. قربانی و م. شکري. 1390. تغییرات تنوع، غنا و گروه هاي کارکردي پوشش گیاهی در شدتهاي مختلف چراي دام
(مطالعـه مـوردي : مراتـع مـاهور ممسـنی ،اسـتان فـارس )، فصـلنامۀعلمـی -پژوهشـی تحقیقـات مرتـع وبیابـان ایران،1 (4):675-662.
Dumont, B., J. Farruggia Agarel, P. Bachelard, E. Boitier and M. Frain. 2009. How does grazing intensity influence the diversity of plants and insects in species-rich upland grassland on basalt soils? Grass and Forage Science 64: 92-105.
Hendricks, H. H, W. J. Bond, J. J. Midgley and P. A. Novellie. 2005. Plant species richness and composition a long livestock grazing intensity gradients in a Namaqualand (south Africa) protected area, Journal of plant ecology 176: 19-33.
Hickman, K. R., D. C. Hartnett, R. C., Cochran and C. E. Owensby, 2004. Grazing management effects on plant species diversity in tall grass prairie. Journal of Range Management 57: 58-65.
Horn, H. S. 1975. Marckovian processes of forest succession. PP. 196-213. In. Cody. M. L and J. M. Diamond (Eds.), Ecology and evolution of communities. Belknap.
Mligo, C. 2006. Effect of grazing pressure on plant species composition and diversity in the semi-arid rangelands of Mbulu district, Tanzania, Agricultural Journal 1(4): 277-283.
Qing Ji, R., W. GaoLin and R. GouHua. 2009. Effect of grazing intensity on characteristics of alpine meadow communities in the Eastern Qinghai-Tibetan Plateau. Acta Prataculturae Sinica :)5(81 256-261.
Schulze, E. D and H. A. Mooney. 1993. Biodiversity and ecosystem function: a summery. PP. 497-510. In: Schulze,
E. D and H. A. Mooney (Eds.), Biodiversity and ecosystem function, Springer Verlag Berlin.
Yeo, J. J. 2005. Effects of grazing exclusion on rangeland vegetation and soils, East Central Idaho. Western North American Naturalist :)1(56 91-102.
Zhao, L., J. Su, G. Wu and F. Gillet. 2011. Long-term effects of grazing exclusion on above ground and below ground plant species diversity in a steppe of the Loess Plateau, China. Plant Ecology and Evolution :)3(441 313320.



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید