بومشناسي کاربردي/ سال چهارم/ شماره دوازدهم / تابستان ۱۳۹۴
بررسی رجحان تفرجی بازدید کنندگان و عوامل موثر بر آن در پناهگاهحیات وحش میانکاله
1*111ملیحه مسعودي، عبدالرسول سلمان ماهینی ، مرجان محمدزاده و سید حامد میرکریمی
(تاریخ دریافت: 29/5/1393 ؛ تاریخ پذیرش: 22/2/1394)
چكيده
اکوتوريسم بهعنوان يکي از شاخههاي گردشگري در جهان، امروزه مورد توجه فراواني قرار گرفته و اسـتراتژي جهـت حفاظـت در حـيندرآمدزايي در مناطق حفاظت شده محسوب ميشود. اين استراتژي اگر بر پايه توانمنديهاي محيطي و منابع طبيعي بنـا گـردد، راهکـاريجهت استفاده بهينه در حين حفاظت از مناطق فراهم ميکند. هـدف ايـن پـژوهش بررسـي توانمنـدي منـاطق طبيعـي، رجحـان تفرجـيبازديدکنندگان و پارامترهاي موثر بر آنها است. منطقه مورد مطالعه، پناهگاه حيـات وحـش ميانکالـه در جنـوب دريـاي خـزر مـيباشـد .
جمعآوري اطلاعات با استفاده از بازديد ميداني و پرسشنامه انجام گرفت. نتايج گوياي تمايل بالاي بازديدکنندگان به فعاليتهايي از جملهپرندهبيني، شنا، عکاسي و فيلمبرداري از طبيعت، منظرهبيني، قايقراني و سوارکاري است. همچنين جهت تعيين تاثيرگذاری پارامترهای سن ،جنس و گروه همراه بر انتخاب فعاليتهای تفرجی از آزمونهای غير پارامتريک Mann-Whitney وKruskal-Wallis اسـتفاده گرديـد کـهگوياي تاثير معنیدار پارامترهای فوق در انتخاب برخی فعاليتها شامل تحقيق، استراحت، عکاسي و فيلمبـرداري از طبيعـت اسـت. ايـنمطالعه نشان داد که منطقه از بسياري جهات، فاقد تسهيلات لازم برای جلب رضايت گردشگران است. بنابراين، برنامهريزی اصولی و بهويژهتهيه و اجرای طرح جامع گردشگری نه تنها موجب جذب گردشگر بيشتر شده، بلکه آثار زيانبار توسعه آن را بر محيطزيست و فرهنگ جامعهکاهش میدهد.
واژههاي كليدي: اکوتوریسم، انتخاب فعالیتهاي تفرجی، پارامترهاي موثر، میانکاله

۱- گروه محيط زيست، دانشکده شيلات و محيط زيست، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبيعی گرگان
*: مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي:masoodi_m65@yahoo.com
مقدمه
وقتی صحبت از صنعت به میان میآید در اذهان عمـومی مقولـهتکنولوژي و فنآوري مجسم میشود و هنگامیکه بحث بر سـردرآمد است بهنظر میرسد که بیشترین منابع درآمدي در ارتبـاطبا فنآوري و تکنولوژي است، در حالیکه امروزه صنعت پویایی پدید آمده که فنآوري در آن ابزاري بیش نیست. در این صنعت نوظهور، جاذبـه هـاي طبیعـی عامـل توسـعه هسـتند (12). ایـنصنعت نوظهور که اکوتوریسم (Ecotourism) نام دارد در میـانکشورهاي بهویژه توسعه یافته چنان جایگاهی یافته است کـه ازآن بهعنوان یک واقعیت مهم قرن 21 یاد میکننـد (8). رویکـردبه اکوتوریسم بهعنوان الگـوي گردشـگري در طبیعـت، امـروزهمورد توجه فراوانی قرار گرفته و بخـش مهمـی از فعالیـتهـايگردشــگري را در دنیــا بــه خــود اختصــاص داده اســت (13).
اکوتوریسم یک استراتژي جهت حمایت، حفاظت و درآمـدزاییجوامع محلی اطراف مناطق تحت حفاظت (19) و بهطور عمـدهدر تعامـل ب ا جاذب ه هـاي طبیع ی و اکول وژیکی (7) محس وب میشود. این حمایت و درآمـدز ایی از طریـق توسـعه اقتصـاديمناطق تحت مـدیریت، افـزایش سـطح اشـتغال و تلقـین حـسمالکیت اجتماعی افراد فراهم میشود (19). محیطهاي طبیعی و انسانی و جاذبههاي آن هر یک بهطور نسـبی نقـش خـود را درتوسعه این صنعت ایفاء مینمایند. هر یک از توانها و جاذبههايمحیط زیستی که با الگوهاي تفرجی انسان در رابطـه هسـتند بـه اکوتوریسم اشکال متفاوتی میبخشند و موجب تنوع فعالیتهايفراغتی و چشماندازهاي گوناگون توریستی میگردند (4 و 20).
از آنجا که مدیریت تفرجی در اکوسیستمها وابسته بـه دركمردم از این مناطق اسـت (17)، توجـه بـه رجحـان و علایـق و درك نیازهاي تفرجی بازدید کنندگان، الگویی جهت برنامهریزي و مدیریت بهتر مناطق فراهم میکند (14). این امر مانع از هـدررفتن نیروي انسانی و مالی پـیش بینـی شـده در برنامـهریـزي وارزیابی خواهد شـد . بنـابراین، قبـل از برنامـهریـزي و طراحـیتفرجی لازم است همه عوامل شکلدهنده تفرجگاه، متناسب بـا
نوع تفرجگاه پیشبینی شـده، ظرفیـت منطقـه و نیازمنـديهـايمردمی مدنظر قرار گیرد (3). روسا و همکـاران (18)، پتروسـیلو همک اران (17)، محم دزاده (16)، ص در موس وي و دخیل ی(11) و پیرمرادي (5) دخالت دادن دادههاي حاصـل از بررسـینیازهاي تفرجگاهی مردم را راهی مطمئن براي مدیریت هدفمند مناطق براي استفاده تفرجی عنوان کردند.
کشور ما با توجه به موقعیت جغرافیایی و تنوع آبوهـوایی،جاذبههاي فراوانی براي توسعه اکوتوریسم دارد. اما مطابق آمـارسازمان جهانی جهانگردي، ایران از نظر تعـداد 9/0 درصـد و از درآمدهاي جهانی فقط 06/0 درصد را بـه خـود اختصـاص دادهاست. این نکته با توجه به تواناییهـاي گردشـگري ایـران رقـماندکی است (9).
یکی از راهکارهاي گسترش صنعت اکوتوریسـم، شناسـاییهرچه بهتر مناطق مختلفی است که استعداد گردشگري طبیعـترا دارند. همچنین برنامهریزي دقیق و امکانسنجی این مناطق به لحاظ قدرت اکوتوریست و تعیین فعالیتهاي تفرجـی متناسـب با منطقه جهت ایجاد امکانات زیربنایی براي این نوع فعالیتهـا ب ا توج ه ب ه نظ رات و رجح ان مردم ی (بازدی د کنن دگان) و شناسایی نیازمنديهاي تفرجی آنها از دیگر راهکارهاي گسترشاین صنعت محسوب میشوند.
هدف از این پژوهش شناسایی و تعیین فعالیتها تفرجـی وعوامل موثر بر آن با استفاده از نظرات بازدیدکنندگان در پناهگاه حیات وحش میانکاله است. حضور گردشگران در منـاطقی کـهارزیابی توان و برنامهریزي شدهاند علاوه بر تامین خواستههـا ورفاه آنان باعث بروز کمترین آسـیب و تخریـب محـیط زیسـتی میشود. در واقع، حفـظ و ارتقـاء منـابع طبیعـی و جاذبـه هـايگردشگري موجود در منطقه، هدف بهرهوري تـوام بـا حفاظـتیعنی حرکت در جهت توسعه پایدار را تسـهیل مـیکنـد . عـدمتطبیق انواع توسعههاي تفرجی با توان منطقه و نیازهاي بازدیـدکنندگان ما را بر آن داشت که به تحقیق حاضر بپردازیم.
مواد و روشها
پناهگــاه حیــات وحــش میانکالــه درانتهــاي جنــوب شــرقی دریاي خزر، در دوازده کیلومتري شمال شهر بهشهر و در اسـتانمازندران واقع شده است. مساحت آن بیش از 68800 هکتـار وبا مجموعـه اي از محـیط آبـی و خشـکی در داخـل مختصـاتجغرافیــائی8 َ24 ْ53 تــا ً2 َ2 ْ54 طــول شــرقی و ً36 َ46 ْ36 تــاً26 َ57 ْ36 عرض شمالی واقع شده است (1). شکل 1 موقعیت جغرافیایی پناهگاه حیات وحش میانکاله را در استان مازندران و ایران نمایش میدهد.
این شبه جزیره با سیماهاي طبیعی و محیط زیستی شـگفتانگیز یک اکوسیستم کم نظیر و دیدنی است. هـم چنـین، وجـودقابلیتهاي فراوان براي توسعهء انـواع فعالیـتهـاي تفرجـی درمنطقه، تنوع اکوسیستمی ویژه و منـاظ ر طبیعـی بـدیع آن بسـیارمــورد توجــه علاقــ همنــدان بــه طبیعــت ماننــد پرنــده بــینهــا(Bird watchers) قرار دارد. از جاذبههاي این منطقه میتوان بـهجاذبههاي طبیعـی (تنـوع گونـهاي و تـراکم جمعیـت پرنـدگانتالابی مهاجر و بومی و گونههـاي خشـکزي بـین 600 تـا 800هزار قطعه پرنده مهاجر، وجود آب و جنگل انار و ماسهزارها و س احل دری ا و خل یج) و جاذب هه اي ت اریخی (بقای اي قلع ه میانقلعه، آثار و بقایاي قلعه سرتک یا سوتوك واقـع در جزیـرهآشوراده) اشاره کرد (2).

شکل 1. موقعیت جغرافیایی پناهگاه حیات وحش میانکاله در استان مازندران و ایران
فرایند کار تحقیق
در این پژوهش پس از مطـرح شـدن اهـداف تحقیـق، مطالعـات مقدماتی درباره موضوع تحقیق انجام شد، سـپس بـا مراجعـه بـهمنابع کتابخانـه اي و بانـک هـاي اطلاعـاتی، اطلاعـات مـوردنظر جمعآوري شد. براي مطالعات میدانی پـس از طـرح سـؤالات وتنظیم پرسشنامه، این پرسشنامه در مکانهاي مورد نظر به وسـیل ه گردشگران تکمیل و سپس دادههاي جمعآوري شـده بـا اسـتفاد ه نرمافزارهاي SPSS وExcel مورد پـردازش و تجزیـه و تحلیـ ل قرارگرفت. جهت دستیابی بـه اهـداف تحقیـق، فرضـیههـا یی مطرح میشود، از جمله: اهمیت فعالیتهـاي گونـاگون تفرجـیبراي بازدید کنندگان مختلف متفاوت است، جنسیت در انتخاب فعالیتهاي تفرجی موثر است، گروههاي بازدیدکننده در منطقـه(خانوادگی، گروه دوستی و تور تفریحـی، مدرسـه/دانشـگاه ) در انتخاب فعالیتهاي تفرجی متفاوت هستند ،بازدید کننـدگان بـاگروههاي سنی مختلف رجحان تفرجی متفاوتی دارند.
شیوة گردآوري اطلاعات
در تحقیق حاضر به لحـاظ ماهیـت نظـري – کـاربردي مباحـ ث مطرح شـده ،از دو روش مطالعـۀ اسـنادي و مطالعـات میـدان ی استفاده شده است.
جامعۀ آماري
گردشگرانی که در بهار، تابستان و پاییز 1389 از پناهگـاه حیـاتوحش میانکاله بازدید کردهاند؛ بهعنـوان جامعـه آمـاري و افـ رادگردشگر بهعنوان واحد آماري مدنظر بودهاند.
ابزار اندازهگیري
در این تحقیق از پرسشنامه بهعنوان ابزار جمعآوري بهـره گرفتـ ه شد. این پرسشنامه حاوي 21 سـوال دربـاره موضـوع تحقیـق درقالب 3 بخش اصلی شامل اطلاعات عمومی، آشنایی با پناهگـاهحیات وحش میانکاله و انتخاب فعالیتهاي تفرجی بوده اسـت .
این سؤالات به دو صورت سؤالات باز و سؤالات بسـته هسـ تند.در سؤالات باز، سوالاتی مانند نیازمنديهاي تفرجی در منطقه ومحل سکونت و در سؤالات بسته، سـؤالات چنـد گزینـهایـی ازقبیل جنس، سن، محل سکونت، هزینه سـفر و ماننـد آن مطـرح شده است. بهدلیل وضعیت واحد آماري (گردشگر)، تلاش شـده طراحی سؤالات به گونهاي باشد که در کوتاهتـرین زمـان ممکـن قابل پاسخگویی باشند. پاسخگو مفاهیم سئوال را بـه خـوبی دركکند، پاسخ سئوال در حیطه دانش و اطلاعات پاسخگو باشد، اگـرسوال بهصورت چندگزینهایی ارائه گردیـده، تمـامی پاسـخهـايممکن جزء گزینهها آورده شـود (15). بـا ایـن وجـود، ماهیـت برخی از متغیرها بهگونهاي است که با یک سـؤال قابـل سـنجش هسـتند ولـی برخـی از متغیرهـا از جملـه تبلیغـات ،علاقـه بـه طبیعتگردي و امکانات موجود در محل بـا اسـتفاده از سـؤالات گوناگون مورد اندازه گیري قرار گرفتهاند.
با توجه به اهدف این پژوهش تعدادي فعالیت تفرجـی (14فعالیت تفرجی) با توجه به موقعیت و شرایط منطقـه (بـه عنـوانیک پناهگاه حیات وحش و ذخیرهگاه زیسـت کـره )، پتانسـیل وکاربريهاي تفرجی موجود در منطقه با نظر کارشناسان انتخـابشد. سپس ،پرسشنامهاي در اختیار بازدید کنندگان قرار گرفت تا با رتبهبندي آنها ارجحترین فعالیتها انتخـاب شـوند. محـدودهامتیازات از 1 تا 14 تعریف گردید کـه امتیـاز 14 بـیش تـرین وامتیاز 1 کمترین ترجیح نسبت به فعالیـت مـوردنظـر از دیـدگاهمردم بود. در این تحقیـق از فعالیـتهـاي جـاري و معمـول درمنطقه که گردشگر به آن میپردازد نیز سوال شد.
توزیع پرسشـنامه در زمـان اوج جـذب گردشـگر و طـی 3بازدید در منطقه انجام گردید که شامل 2 بازدید در فصل بهار و تابستان و 1 بازدید در پاییز سال 1389 بود. از هر گروه با توجه به تعداد افراد تشکیلدهنده گروه یا خانواده 1، 2 یا 3 پرسشنامهدر اختیار افراد قرار گرفت. جهـت توزیـع پرسشـنامه روزهـايآخر هفته (پنجشنبه یا جمعه) یعنی زمـان اوج جـذب گردشـگردر منطقه و یک روز در اواسط هفته انتخاب شد. در نهایت پس از توزیع 150 پرسشـنامه بـین بازدیـد کننـدگان، دادههـاي لازمجمعآوري گردید.
یافتههاي تحقیق
الف- نتایج توصیفیوضعیت جنسیت گردشگران
نتایج نشان داد ،60 درصد بازدید کنندگان را مـرد و 40 درصـدبقیه را زن تشکیل داده است که از این بین 3/61 درصـد متاهـلو 7/38 درصد مجرد بودند.
توزیع سنی گردشگران
بررسیها نشان میدهد در گـروه هـاي 6 گانـه سـنی، بیشـترینتعداد گردشگران مربوط به گروه سنی 20-30 سـاله اسـت کـه3/49 درصد گردشگران را شامل مـی شـود . در ردههـاي بعـديگروه سنی 30-40 با 7/20 درصد و 15-20 سال با 16 درصـدبیشترین تعداد گردشگران را بهخـود اختصـاص داده اسـت. در مجموع 80 درصد گردشـگران را افـراد زیـر 40 سـال تشـکیلمیدهند.
وضعیت تحصیلات گردشگران
بررسی میزان تحصیلات گردشگران نشان میدهـد کـه بیشـترین تعداد گردشگران، یعنی 9/32 درصد داراي تحصیلات لیسـانسهستند. 1/40 درصد دیپلم و فـوق دیـپلم بـوده وبعـد از آن درمقطعه زیر دیپلم حدود 8/11 درصد و فوق لیسانس 9/9 درصد افراد را تشکیل میدادند.
محل سکونت گردشگران
بررسی توزیع جغرافیـایی محـل سـکونت گردشـگران نشـان میدهد کـه ،گلسـتان و مازنـدران بـه عنـوان مهمتـرین مراکـز فرستادن گردشگر به منطقه مـورد مطالعـه هسـتند . هـم چنـین میتوان چنین استنباط کرد که اغلب گردشگران مراجعه کننده،گردشگران داخل استانی و همسایه میباشند. در ایـن میـان ازسایر استانها، گردشگران استان تهران نسبت به دیگراستانهـا بیش تر ب ه چش م م یخورن د. توزی ع گردش گران برحس بشهرستان محل سکونت نشان میدهد که، گردشگران بـه طـور عمده از نواحی پیرامون و شهرستانهاي مجاور (3/39 درصـد از استان گلستان و 7/28 درصد از اسـتان مازنـدران ) بـه ایـن مکان روي آوردهاند و از شهرستانهاي دورتر گردشگر زیاديمشاهده نمی شود. بررسی وضعیت گردشـگران از نظـر مکـان اقامت (شهر یا روستا) گویاي این مطلب است که 89 درصـد از گردشگران ساکن شهر و تنها 11 درصد روستانشین بوده اندبا توجه به نسبت شهرنشینی در کشـور و اسـتان ،ارقـام فـوقحاکی از این موضوع است که ساکنان شهر بیشـتر از همتایـان روستایی خود سفر میکنند.
تعداد دفعات بازدید از منطقه مورد مطالعهبررسیها نشان میدهد 3/23 درصـد از بازدیـد کننـدگان بـراياولین بار از این منطقـه بازدیـد داشـتهانـد . 34 درصـد بـیش ازیکبار ،22 درصد بیش از 5 و 7/14 درصـد بـیش از 10 بـار ازمنطقه بازدید داشتهاند. ارقام فوق حاکی از آن است که بـیش از60 درصد گردشگران از بازدید کنندگان مداوم منطقه بودهاند. با توجه به درصد افـرادي کـه بـراي اولـین بـار از منطقـه بازدیـدداشتهاند احساس رضایت آنها در اولین سفر میتواند آنها را بـهبازدید کنندگان منظم تبدیل کند. افـرادي کـه 5 بـار و بیشـتر ازمنطقه بازدید کردهاند اکثرا از مازندران و استان هـم جـوار یعنـی
گلستان به منطقه عزیمت داشتهاند که علـت عمـدة آن نـزدیکی فاصله تا منطقـه اسـت. این افـراد معمـولاً در پایان هفته بهطور نسبتاً منظم بهخاطر آبوهواي مطبوع این منطقـه از آن اسـتفاده میکنند.
منبع کسب اطلاع و نحوه آشنایی با منطقه
از مجموع 150 گردشگر پاسخگو به این سوال که از چه طریقی با منطقه گردشگري آشنا شدهاند3/37 درصـد بازدیـد شخصـیخود و 4/36 درصد دوستان و آشنایان خود را عامل آشـنایی بـامنطقه معرفـی کـردهانـد .3/15 درصـد تبلیغـات صـدا و سـیما،مجلات، کتب و روزنامه را عامل آگـاهی خـود دانسـتهانـد . 11درص د نی ز س ایر م وارد مث ل پوس ترهاي تبلیغ اتی را عن وان کردهاند.
توزیع زمانی گردشگري
طبق آمار گرفته شده بیشتر بازدید کنندگان (44درصـد ) تابسـتانو سپس بهار (18درصد) را براي مسافرت به این منطقه تـرجیح میدهند که علت اصلی آن گرماي هوا و استفاده از ساحل خـزر(92 درصد) بوده است. قابل ذکر است 13 درصد فصل پـاییز وزمستان را جهت پرندهبینی جزو رجحان زمانی خود قرار دارند.
آمار نشان میدهد اکثر این افراد به همـراه دوسـتان یـا تورهـايتفریحی و یا از طریق ارگـان هـاي پژ وهشـی و علمـی همچـون دانشگاه به منطقه عزیمت میکنند. بخش اطلاعات توصـیفی درجدول 1 خلاصه شده است.
ب- تعیین تمایلات تفرجی و بررسی پارامترهـاي مـوثر بـرفعالیتهاي انتخابی
فعالیتهاي تفرجی معمول یا جاري در منطقهجهت بررسی عوامل موثر در انتخاب فعالیـت هـاي تفرجـی، درمورد فعالیتهاي تفرجی جاري و ترجیحی از بازدیـد کننـدگانسوال شد. نتایج این بررسی در مـورد فعالیـتهـاي جـاري کـهبــهطــور معمــول در منطقــه انجــام مــی شــود گویــاي تمایــل بالاي گردشگران به شنا و پـس از آن منظـره بینـی، اسـتراحت،عکاسی و قایقرانـی بـوده و کمتـرین تمایـل در مـورد شـکار،پیکنیک و دوچرخهسواري عنوان شد کـه پـیشبینـی مـیشـوددلی ل اص لی آن ع دم وج ود امکان ات ک افی در منطق ه ب راي فعالیتهاي فوق باشـد . جهـت بررسـی پـارامترهـاي مـوثر بـرانتخاب فعالیتهـاي تفرجـی از آزمـونهـاي آمـاري در محـیطSPSS استفاده شد.
جدول 1. نتایج توصیفی تحقیق
سن توزیع زمانی منبع اطلاع دفعات بازدید سکونت تحصیلات تاهل جنس 60 مرد
40 زن
61/3 متاهل
38/7 مجرد
51/9 زیر فوق دیپلم
32/9 لیسانس
9/9 فوق لیسانس
89 شهر
11 روستا
23/3 اولین بار
34 بیش از یکبار
22 بیش از 5 بار
14/7 بیش از 10 بار
37/3 بازدید شخصی
36/4 دوستان و آشنایان
15/3 تبلیغات
11 سایر موارد
18 بهار
44 تابستان
13 پاییز و زمستان
16 15 -20
49/3 20 -30
20/7 30 -40
12 40 -60
2 60+
جهت تعیین میزان همبستگی بین فعالیتهـاي معمـول انتخـابشده و جنسیت (و یا بهعبارتی تعیین معنیدار بودن تفاوت بـیندو جنس در انتخاب فعالیتها) از آزمـون مـن ویتنـ ی -(MannWhitney) اس تفاده ش د. ای ن آزم ون مبتن ی ب ر رتب هبن ديدادههاست که فرض مساوي بودن میانههاي دو گروه را در طرح تصادفی یکطرفه درنظر میگیرد (6 و 10)، معیـار رد یـا قبـولآزمون مقدار سـطح معنـیداري (Asymp.sig) و مقایسـه آن بـامقدار α (در این تحقیق 05/0 درنظـر گرفتـه شـده اسـت) ایـنآزمون در نـرم افـزارSPSS انجـام شـد و نشـان داد تفـاوت درانتخاب فعالیتهاي معمول در منطقه بـین دو گـروه بـهجـز دوفعالیـ ت عکاسـ ی و فیلمبـ رداري از طبیعـ ت و قـ ایقرانـ یp-value<0.05)) معنیدار نمیباشد. جدول 2 و شکل 2 روابط را نشان داده است.
جهت تعیین همبستگی بین گروههاي مختلـف بازدیدکننـده(خانواده، تور تفریحی، دوستان، مدرسه/دانشگاه) و نوع فعالیـتتفرجی انتخابی در منطقه (یا تعیین تاثیر نوع گروه همراه در نوع فعالی ت انتخ ابی) از آزم ون غیرپارامتری ک کروس کال وال یساستفاده شده که فرض مساوي بودن میانههاي چنـد گـروه را درطرح تصادفی یکطرفه انجام مـی دهـد و در واقـع گزینـه غیـرپارامتریک آنـالیز واریـانس اسـت. ایـن آزمـون معنـیدار بـودنتفاوتهاي میانه چندین جمعیت را بررسی مـی کنـد (6 و 10).
جدول 2. تاثیر جنسیت در انتخاب فعالیتهاي تفرجی معمول در منطقه

ماهیگیري
شکار

ماهیگیري

شکار

استراحت

استراحت

سوارکاري

سوارکاري

قایقرانی

قایقرانی

دوچرخه
سواري

دوچرخه



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید