HYPERLINK “http://www.jne.ir/” \h نشریه آموزش پرستاری مقاله پژوهشی

بهمن و اسفند 5931، دوره 1، شماره 6 05065-DOI: 10.21859/jne بررسی تأثیر ماساژ بازتابی کف پا برافسردگی بیماران همودیالیزی

زکیه امینی 1، مصطفی روشن روان 1 ،*، حمیدرضا بهرامی 2، اکرم ثناگو 3، لیلاجویباری 3، آزاده کمالی 1

مربی، گروه پرستاری، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، بجنورد، ایران
دکترای تخصصی، گروه پزشکی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران
دانشیار، گروه پرستاری، دانشکده پرستاری مامایی، دانشگاه علوم پزشکی گلستان، گرگان، ایران
دانشیار، گروه پرستاری، دانشکده پرستاری مامایی، دانشگاه علوم پزشکی گلستان، گرگان، ایران
* نویسنده مسئول: مربی، گروه پرستاری، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، بجنورد، ایران.
ایمیل:

تاریخ دریافت مقاله: 22/12/1334 تاریخ پذیرش مقاله: 22/20/1330
چکیده
مقدمه: افسردگی شایعترین عارضه روان شناختی بیماران همودیالیزی است که منجر به کاهش کیفیت زندگی، ناتوانی و افزایش مرگ و میر میشود. این مطالعه با هدف بررسی تأثیر ماساژ بازتابی کف پا برافسردگی بیماران همودیالیزی انجام شد.
روش کار: این مطالعه به صورت کارآزمایی بالینی بر روی 77 بیمار همودیالیزی واجد شرایط مراجعه کننده به بیمارستان امام علی )ع( و کلینیک تخصصی ایران مهر شهر بجنورد انجام گردید که به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب وسپس به طور تصادفی به سه گروه آزمون، پلاسبو و کنترل تقسیم شدند. از پرسشنامه افسردگی بک جهت سنجش افسردگی بیماران قبل و بعد از مداخله استفاده شد. ماساژ بازتابی کف پا درگروه آزمون، ماساژ ساده پا بدون فشردن نقاط استاندارد رفلکسولوژی درگروه پلاسبو، و مراقبت معمول درگروه کنترل صورت گرفت. آنالیز دادهها توسط نرم افزار SPSS 16 و با استفاده از آزمون آنالیز واریانس یک طرفه انجام شد.
یافتهها: آنالیز دادهها نشان میدهد که میانگین نمره افسردگی بیماران درگروه آزمون) 221/2 > P(، پلاسبو) 16/2 = P( و کنترل )42/2 = P( در مرحله قبل و بعد از مداخله تفاوت معنی داری وجود دارد. میزان افسردگی در گروه آزمون و پلاسبو کاهش و در گروه کنترل افزایش یافت.
نتیجه گیری: آموزش ماساژ بازتابی کف پا به عنوان یک مداخله پرستاری که بر کاهش افسردگی بیماران همودیالیزی مؤثر است ،
توصیه میشود.
کلیدواژهها: ماساژ بازتابی، افسردگی، بیمار همودیالیزی
تمامی حقوق نشر برای انجمن علمی پرستاری ایران محفوظ است.

مقدمه
بیماریهای مزمن کلیه ازمشکلات عمده سلامت عمومی درسراسر دنیا محسوب میشوند )1, 2(. تقریباً 12% افراد بالغ در ایالات متحده و سرتاسر جهان، مبتلا به بیماریهای کلیوی هستند. در ایران و بسیاری از کشورها، همودیالیز رایجترین روش درمان این بیماری است )1, 3(. این بیماران با توجه به شرایط جسمی و روحی خاص بیماریشان مشکلات فراوانی را به هنگام همودیالیز و حتی بعد از آن تجربه میکنند )4(. افسردگی و اضطراب شایعترین عارضه روان شناختی بیماران همودیالیزی است که معمولاً واکنشی به فقدانهایی نظیر از دست دادن شغل، درآمد، انرژی، توانایی جنسی، آزادی، امید به زندگی میباشد. در
33
حقیقت افسردگی یک اختلال روانی شایعی است که تنش روحی- روانی قابل توجهی را به افراد و جامعه وارد میکند و منجربه کاهش کیفیت زندگی، ناتوانی و افزایش مرگ و میر می شود )0(. تحقیقات زیادی میزان بالای افسردگی در بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه را تأیید کردهاند )6(. ناظمیان و همکارانش در مطالعهای میزان افسردگی بیماران همودیالیزی را به ترتیب 0/64 درصد گزارش نمودند )7(. مطالعهHaile و همکاران نشان داد که شایعترین بیماری در بیماران همودیالیزی که به دلیل مشکلات جدی روانشناختی به مرکز خدمات بهداشت روانی ارجاع شده است، افسردگی با شیوع 43 درصد میباشد. این مطالعات بیانگر شیوع بالای افسردگی بیماران همودیالیزی میباشد )7(.
علی رغم شیوع بالای افسردگی در بیماران همودیالیزی و تأثیری که بر کیفیت زندگی دارد مداخلات چندانی جهت کاهش آن انجام نمیگردد. داروهای ضد افسردگی میتوانند باعث بروز عوارض جانبی ناخوشایندی شوند که برخی تا پایان عمر باقی می مانندکه خستگی و خواب آلودگی به خصوص در هفتههای اول مصرف دارو از عوارض شایع آن میباشد )7(. یکی از اقداماتی که میتواند به عنوان یک مداخله پرستاری جهت کاهش افسردگی بکار رود ماساژ بازتابی کف پا میباشد. ماساژ بازتابی یکی از درمانهای مکمل و جایگزین است که قدمت طولانی دارد )3(. متخصصین ماساژ بازتابی اعتقاد دارند، دستها و پاها آیینه بدن هستند و نقشه بدن در پاها و دستها تظاهر مییابد. بنابراین تحریک رفلکسی خاص آنها، ارگانها وسیستمهای مرتبط را تحت تأثیر قرارمی دهد )12(. بر خلاف ماساژ که حرکات مالشی کلی را در بر میگیرد، متخصص رفلکسولوژی )ماساژ بازتابی( از دستها برای وارد ساختن فشار بر نقاط مشخصی از پاها، استفاده میکند. بیمار میتواند بنشیند و پاهایش را کمی بالاتر از سطح بدن قرار دهد. پس از ماساژ ملایم پای بیمار، فشار بر نقاط رفلکسی که با مشکل وی مرتبط است، آغاز خواهد شد. برای وارد کردن فشار ابزار خاصی نیاز نیست )11(.
ماساژ بازتابی به عنوان یک رویکرد همه جانبه و یک مداخله پرستاری و به عنوان یک رشته علمی که مراقبتهای سنتی را حمایت میکند همراه با درمانهای پزشکی میتواند استفاده شود )12, 11(. Ferrer )2220( مینویسد: ماساژ بازتابی یک ماساژ محکم در مناطق معینی از بدن است که میتواند در تسکین و رفع ناراحتیهای فیزیولوژیک ،همینطور شکایات خاص مؤثر باشد و باعث آرامش و تمدد اعصاب در ارگانهای مختلف بدن شود )12(. Lee YM )2226( نیز نشان داد که ماساژ بازتابی کف پا میتواند باعث کاهش افسردگی و استرس افراد گردد )12(. براساس مطالعات انجام شده مبنی بر شیوع افسردگی در بیماران همودیالیزی و عوارض آن و از آنجایی که ماساژ بازتابی یک شیوه غیر تهاجمی و غیر دارویی است، این مطالعه با هدف تعیین تأثیر رفلکسولوژی کف پا بر افسردگی بیماران همودیالیزی انجام گردید.
روش کار
جامعه هدف این پژوهش را بیماران تحت درمان با همودیالیز و جامعه در دسترس این پژوهش را بیماران تحت درمان با همودیالیز مراجعه کننده به بخشهای دیالیز بیمارستان امام علی )ع( و کلینیک فوق تخصصی ایران مهر شهر بجنورد در تشکیل دادند. نمونه پژوهش 77 بیمار همودیالیزی واجد شرایط پژوهش بوده که در بخش همودیالیز بیمارستان وکلینیک مذکور در زمان انجام پژوهش) سال 1332( تحت درمان با همودیالیز قرارداشتند. برای تعیین حجم نمونه در سطح اطمینان 30 درصد و توان آزمون 72 درصد با توجه به نتایج مطالعه Chin cho و همکاران در سال 2224، که با هدف بررسی اثر طب فشاری و ماساژ کف پا بر خستگی و افسردگی بیماران همودیالیزی انجام شده بود و با توجه به فرمول حجم نمونه در هر گروه 20 نفر و در
2
مجموع 70 نفر در نظر گرفته شد

و

با در نظر گرفتن
34
طول مدت مطالعه و احتمال حذف تعدادی از واحدهای پژوهش ،حداکثر حجم نمونه 27 نفر در هرگروه در نظر گرفته شد .لازم به ذکر میباشد که در بیمارستان امام علی )ع( 22 تخت فعال و در کلینیک ایران مهر 6 تخت فعال وجود دارند. تعداد دفعات دیالیز به طور روزانه در هر دو مرکز در سه نوبت صبح، ظهر و عصر انجام میشود. نمونه گیری به روش غیر احتمالی و آسان انجام گردید. بعد از انجام نمونه گیری، افراد منتخب بر اساس زمان دیالیز )صبح، ظهر، عصر( به صورت تخصیص تصادفی به سه گروه آزمون عدد 1، پلاسبو عدد 2 و کنترل عدد 3 تقسیم شدند. در طول مطالعه، یک بیمار در گروه آزمون به علت بستری شدن در بیمارستان، دو بیمار در گروه پلاسبو )یک نفر به علت فوت و یک نفر بعلت انجام پیوند کلیه( از مطالعه خارج شدند. در نهایت تجزیه تحلیل بر روی 26 نفر گروه آزمون ،20 نفر گروه پلاسبو و 27 نفر گروه کنترل انجام گردید. داشتن رضایت کتبی جهت شرکت در مطالعه ،تشخیص نارسایی مزمن کلیوی طبق پرونده پزشکی بیمار، عدم دریافت داروهای ضد افسردگی، درمان با دیالیز حداقل به مدت سه ماه ،درمان با همودیالیز هفتهای 3 بار و هر بار به مدت 4 ساعت ،نداشتن آمپوتاسیون اندام یا زخم در محل انجام رفلکسولوژی، عدم ابتلا به بیماریهای مزمن و ناتوان کننده )سرطان، نارسایی مزمن تنفسی ،نارسایی قلبی، آرتریت روماتوئید، لوپوس اریتماتوس(، عدم ابتلا به معلولیت جسمی یا اختلال روانی واضح که بیمار را در امر مراقبت از خود ناتوان کند و کسب حداقل امتیاز 0 از پرسشنامه افسردگی بک از معیارهای ورود به مطالعه بود. همچنین انجام عمل پیوند کلیه یا دیالیز صفاقی در حین پژوهش، ابتلا به عوارض همودینامیکی در اکثر جلسات دیالیز، انصراف از ادامه شرکت در پژوهش، یا فوت نمودن از معیارهای خروج از مطالعه بود.
ابزار مورد استفاده در این پژوهش شامل فرم انتخاب واحدهای پژوهش ،پرسشنامه مشخصات واحد پژوهش، و فرم کوتاه پرسشنامه افسردگی بک )13-BDI-13: Beck Depression short Inventory( بود. فرم انتخاب واحد پژوهش و پرسشنامه مشخصات واحد پژوهش که از طریق مصاحبه توسط پژوهشگر و اطلاعات پرونده تکمیل گردید. فرم کوتاه پرسشنامه افسردگی بک شامل 13 گزاره خود گزارش دهی است که نشانههای خاص افسردگی را بیان میکنند. هر گزاره این پرسشنامه شامل یک مقیاس چهار گویه ای است که دامنه آن از 2 تا 3 مرتب شده است. بیشینه و کمینه نمره آن 33 و صفر است. بر اساس این پرسشنامه مجموع نمرات بین 4-2 بدون افسردگی ،7-0 افسردگی خفیف ،10-7 افسردگی متوسط و 33- 16 افسردگی شدید میباشد.. این پرسشنامه برای اندازه گیری در زمینههای مختلف نشانه شناسی افسردگی مانند افسردگی عاطفی، شناختی، انگیزشی و فیزیولوژیکی تدوین شده است. شهبازی و همکارش در پژوهش خود ضریب قابلیت اعتماد دو نیمه آزمون با روش اسپیرمن- براون را برابر 33/2 و با روش بازآزمایی آن 70/2 گزارش کردند. Reynolds و همکارش همبستگی بین فرم اصلی و کوتاه را 33/2 گزارش کردند )13(. لازم به ذکر میباشد که مجری طرح به همراه کمک پژوهشگر خانم )از آنجائیکه بیماران در دو جنسیت مورد مطالعه قرار گرفتند( قبل از انجام این پژوهش دوره ماساژ بازتابی را در مشهد نزد متخصص رشته طب سنتی چین که مدرک ایشان در کمیسیون ارزشیابی مدارک تحصیلی بررسی و مورد تأیید قرار گرفته است گذرانده و گواهی آن را اخذ نمودند. در مرحله قبل از مداخله پرسشنامه مشخصات واحد پژوهش، و فرم کوتاه پرسشنامه افسردگی بک در هر سه گروه توسط پژوهشگر تکمیل گردید .برای گروه آزمون مراحل انجام ماساژ بازتابی شرح داده شد. سپس به مدت 22 دقیقه )برای هر پا 12 دقیقه( ابتدا برای پای چپ و سپس برای پای راست ماساژ بازتابی انجام گردید. به این صورت که از شرکت کنندگان خواسته شد روی تخت همودیالیز دراز کشیده و چشمهایش را بسته و در یک وضعیت آرام قرار گیرد. بعد از ماساژ پا، با دست چپ پاشنه پا را نگه داشته و با فشار به کف پا آن را از مچ خم و راست کرده، سپس با انگشت شست بر روی نقطه شبکه خورشیدی) solar
plexus( فشار مستقیم وارد کرده و این کار به مدت 12 دقیقه برای هر پا) 4 دقیقه فشار و 2 دقیقه استراحت و مجدداً 4 دقیقه فشار( به صورت دورانی و با فشار وارده به میزان 3-4 کیلوگرم، هفتهای 3 جلسه ،به مدت 4 هفته انجام گردید.

تصویر 1: XXX

در گروه پلاسبو با ایجاد شرایط یکسان با گروه آزمون، ماساژساده کف پا بدون فشردن نقاط استاندارد ماساژ بازتابی با مدت زمان

کمالی و افتخار
مشابه گروه آزمون انجام گردید. در گروه کنترل بجز مراقبتهای معمول روزانه مداخلهای صورت نگرفت. مجددامجدداً بعد از اتمام مداخله فرم کوتاه پرسشنامه افسردگی بک در هر سه گروه توسط فرد پژوهشگر تکمیل گردید. ملاحظات اخلاقی پژوهش شامل مواردی ازجمله تشریح اهداف پژوهش برای بیماران و جلب رضایت نامه کتبی از آنها، اطمینان دادن از محرمانه بودن اطلاعات آنها و مختار بودن در خروج از مطالعه بود. بعد از اتمام مداخله دادهها جمع آوری و توسط نرم افزار 16SPSS و آزمونهای کراسکال والیس، آنالیز واریانس یک طرفه، کای اسکور و تی زوجی مورد آنالیز قرار گرفتند. این مطالعه در مرکز کارازمایی بالینی ایران با شماره IRCT201307077821N5 به ثبت رسید. یافتهها
در این بررسی 77 بیمار تحت درمان همودیالیز شرکت نمودند که، این افراد در محدوده سنی 77-13 سال با میانگین سنی 46/10 ± 31/47 قرار دارند .3/73 افراد متأهل بوده و اکثریت آنها) 4/47 درصد( از نظر میزان تحصیلات بیسواد میباشند. 7/21 درصد افراد کارگر و 6/26 درصد آنها شغل آزاد داشتند .4/47 درصد آنها زن و 6/02 درصد آنها مرد میباشند. نتایج آزمون کراسکال والیس نشان داد که متغیرهای تحصیلات )223/2 = P( و سن )221/2 = P( در سه گروه مورد مطالعه همگن نمیباشد. جهت بررسی اثر مخدوش کنندگی این دو متغیر بر افسردگی، در انتهای آنالیز، از آزمون کوواریانس استفاده گردید )جدول 3(. سایر متغیرهای مورد مطالعه بر اساس نتایج آزمون کای اسکور همگن میباشند) جدول 1( )جهت تعیین نرمال بودن یا غیر نرمال بودن متغیرها، از آزمون کولموگروف اسمیرنوف استفاده شد. در مواردی که متغیر غیر نرمال بود آزمون نان پارامتریک استفاده گردید.(
جدول 1: مقایسه توزیع فراوانی بیماران همودیالیزی برحسب اطلاعات دموگرافیک در سه گروه آزمون، پلاسبو و کنترل
P value گروه متغیرهای کیفی
کنترل پلاسبو آزمون
فراوانی )درصد( فراوانی )درصد( فراوانی )درصد(
2/221 سن
)7/4( 2 )27/2( 7 )23/1( 6 کمتر از 30 سال
)17/0( 0 )44/2( 11 )42/2( 12 بین 30 تا 02 سال
)74/1( 22 )27/2( 7 )37/7( 7 بیشتر از 02 سال
2/223 تحصیلات
)20/6( 22 )11/0( 3 )12/3( 7 بیسواد
)0/1( 4 )6/4( 0 )3/2( 7 ابتدایی
)3/7( 3 )14/1(11 )14/1( 11 سایر موارد
2/377 جنس
)16/7( 13 )10/4( 12 )10/4( 12 زن
)17/3( 14 )16/7( 13 )17/3( 14 مرد
2/200 شغل
)3/2( 7 )6/4( 0 )6/4( 0 کارگر
)7/7( 6 )3/2( 7 )3/2( 7 آزاد
30
)17/2( 14 )16/7( 13 )17/2( 14 سایرموارد
2/606 درآمد *
)20/6( 22 )26/3( 21 )24/4( 13 کمتر از حد کفایت
)6/4( 0 )0/1( 4 )7/7( 6 در حد کفایت
)2/6( 2 )2( 2 )1/3( 1 بیشتر از حد کفایت
2/027 تأهل
)32/1( 20 )26/3( 21 )24/4( 13 متأهل
)2/6(2 )0/2( 4 )3/2( 7 سایرموارد
* منظور از کفایت درآمد، کافی بودن درامد از دیدگاه مددجو جهت اداره زندگی میباشد.

جدول 2: مقایسه میانگین نمره افسردگی در سه گروه آزمون، پلاسبو و کنترل، قبل و بعد از مداخله
گروه
کنترل نتیجه آزمون آنالیز واریانس یک طرفه پلاسبو آزمون مرحله مداخله
P = 2/374 قبل
P > 2/221

بعد
نتیجه آزمون تی زوجی
df = 26 df = 24 df = 20
t = -2/141 t = 2/032 t = 6/217
P = 2/242 P = 2/216 P > 2/221
مقادیر جدول به صورت میانگین )انحراف معیار( بیان شده اند.

جدول 3: مقایسه تغییرات افسردگی بر حسب سن و تحصیلات در سه گروه آزمون، پلاسبو و کنترل
نتیجه آزمون کوواریانس اطلاعات دموگرافیک
اثر متقابل )P( اثر گروه )P( اثر متغیر )P( اثر کلی )P(
P > 2/221 2/727 2/336 2/024 سن )سال(
P > 2/221 2/767 2/464 2/034 تحصیلات

نتایج نشان میدهد که 46 درصد واحد پژوهش میانگین نمره افسردگی بین 10-7، 3/27 درصد افراد میانگین نمره افسردگی 7-0 و 6/20 درصد افراد نمره 33-16 را نشان دادند. مقایسه میانگین نمره افسردگی توسط آزمون آنالیز واریانس یک طرفه درسه گروه مورد مطالعه نشان داد قبل از اجرای مداخله تفاوت آماری معنی داری وجود ندارد و سه گروه از این نظر همگن میباشند )374/2 = P(. اما در مرحله بعد از مداخله تفاوت معنی داری بین گروههای آزمون و کنترل و گروههای پلاسبو و کنترل مشاهده گردید. این تفاوت بین گروه آزمون و پلاسبو معنی دار نبود) جدول 2(. از سوی دیگر نتایج آزمون تی زوجی نشان میدهد که تفاوت معنی داری در افسردگی مرحله قبل و بعد از مداخله در گروه آزمون )221/2 > P(، کنترل )242/2 = P( و پلاسبو )216/2 = P( مشاهده میشود. با این تفاوت که نمره افسردگی بیماران در مرحله بعد از مداخله در گروه آزمون و پلاسبو کاهش و در گروه کنترل افزایش یافت )جدول 2(. یافتهها نشان میدهد که در مرحله بعد از مداخله میزان افسردگی بیماران در گروه آزمون 33/32 درصد کاهش، در گروه پلاسبو 33/17 درصد کاهش و در گروه کنترل 37/3 درصد، افزایش داشته است.
نتیجه: آزمون آماری آنالیز کوواریانس در مورد مقایسه میانگین تغییرات افسردگی برحسب گروه و متغیرهای سن و تحصیلات در جدول 3
36
آورده شده است. نتایج این آزمون نشان میدهد که این متغیرها اثر معنی داری بر میزان تغییرات افسردگی نداشته است.
بحث
مطالعه حاضر بیانگر اینست که اکثریت بیماران همودیالیزی) 46 درصد( سطح متوسطی از افسردگی را تجربه میکنند. مقرب و همکاران )1332( در پژوهش خود نشان دادند که 7/06 درصد بیماران همودیالیزی افسردگی داشتند. میانگین نمره افسردگی بیماران 73/13 بود که وجود افسردگی در حد خفیف تا متوسط را نشان میدهد )14(. مدانلو و همکاران) 1374( نیز گزارش کردند که 2/37 درصد بیماران از افسردگی متوسط و 31 درصد از افسردگی شدید و بیش از حد، رنج میبرند )6(. همچنین ظهیر الدین در مطالعهای بر روی بیماران همودیالیزی نشان داد در کل 63 درصد بیماران در طیف افسردگی قرارگرفتند که 24 درصد آنها افسردگی خفیف ،37 درصد بیماران افسردگی متوسط و 7 درصد افسردگی شدید داشتند )10(. افشار و همکاران نیز نشان دادند که 3/33 درصد بیماران همودیالیزی مبتلا به افسردگی متوسط میباشند )16(. نتایج مطالعات فوق با نتیجه مطالعه حاضر هم خوانی دارد. با توجه به شیوع افسردگی در حد خفیف تا متوسط در بیماران دیالیزی و بررسی مطالعات مشابه، به نظر میرسد این پدیده میتواند عواقبی مانند اختلال در درمان و عدم مصرف داروها و رعایت رژیم غذایی داشته باشد و کیفیت زندگی و سلامت جسمی بیماران را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین آموزش و به کارگیری روشهای کنترل تنش و افسردگی در برنامه درمانی بیماران میبایست مورد توجه قرار گیرد )14(.
دیگر یافتههای این مطالعه بیانگر این است که میانگین نمره افسردگی در مرحله قبل و بعد از مداخله درگروه آزمون، پلاسبو و کنترل اختلاف آماری معنی داری دارد، بطوریکه گروه آزمون و پلاسبو کاهش علائم افسردگی را بعد از مداخله نشان دادند، در حالی که در گروه کنترل نه تنها کاهش علائم افسردگی مشاهده نگردید، بلکه افزایش آن را نیز گزارش نمودند. در مقایسه گروه آزمون و پلاسبو علی رغم اینکه علائم افسردگی در هر دو گروه در مرحله بعد از مداخله کاهش یافت و این کاهش نیز نسبت به مرحله قبل معنی دار بود، اما میزان کاهش در دو گروه متفاوت میباشد. یافتهها نشان میدهد که در مرحله بعد از مداخله میزان افسردگی بیماران در گروه آزمون 33/32 درصد کاهش داشته است، اما در گروه پلاسبو 33/17 درصد کاهش یافته است. در توجیه این مسئله میتوان اظهار داشت که ماساژ بازتابی و ماساژ ساده هر دو از دسته درمانهای دستی در طب مکمل هستند که اجرای این درمانها بر پایه حرکات دست بر روی بدن و ساختارهای آن برای بهبود عملکرد آنها میباشد. مکانیسم عملکرد ماساژ بازتابی به خوبی شناخته نشده است، اما نوع لمس و فشاری که در ماساژ بازتابی به کار گرفته میشود به نظر میرسد تأثیری فراتر از یک لمس ساده داشته باشد، که یافتههای پژوهش حاضر تأیید کننده این



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید