بومشناسي کاربردي/ سال چهارم/ شماره سيزدهم / پاييز ۱۳۹۴
بررسی سازگاري نهالهاي سه گونه بلوط غرب به اقلیم یاسوجو ارتباط آن با صفات ریختاري برگ
1* 1 1 1رقیه ذوالفقاري ، خالد کریمی حاجی پمق، سیدمعینالدین زمانی و پیام فیاض
(تاریخ دریافت: 15/10/1392 ؛ تاریخ پذیرش: 23/4/1394)
چكيده
شناسايي عملکرد رويشي و زندهماني گونههاي مختلف بلوط در شرايط سخت اقليمي جنگلهاي زاگرس بهويژه با گرم شدن هوا ميتوانـدبه مديريت، حفاظت و احياء اين گونهها کمک نمايد. به اين منظور بذور سه گونه بلوط زاگرس (برودار، مازودار و ويول) از جنگلهـايبانه جمعآوري شدند و در زمين زراعي ياسوج کاشته شدند. سپس شاخصهاي رويشي اعم از قطر يقه، ارتفاع، حجم تنه، رويش ارتفاعي و قطري، تعداد برگ و درصد زندهماني نهالها در طي دو ماه فصل رويش (خرداد و مهر) و نيز دو سـال اول رويـش انـدازهگيـري و ثبـتگرديدند. همچنين براي بررسي ارتباط بين اين صفات با صفات ريختاري برگ و صفات کيفي نهالها، برخي شاخصها مانند سطح بـرگ،سطح مخصوص برگ، تعداد جست، تعداد شاخه و خميدگي نيز ثبت و اندازهگيري شدند. نتايج شاخصهاي رويشي و زندهماني نشـان دادکه گونه برودار بيشترين و مازودار کمترين ميزان را داشتند. همچنين گونه ويول بهدليل بزرگتر بودن اندازه بذر توانست کـاهش درصـدزندهماني کمتري در طي سال دوم نسبت به سال اول داشته باشد. نتايج همبستگي نيز نشان داد که نهالهاي با سطح برگ بزرگتـر، تعـدادشاخه و خميدگي بيشتر از رويش و زندهماني بالاتري برخوردار بودند. بنابراين با توجه به نتايج تحقيق ميتوان بيـان داشـت کـه در بـينگونههاي مختلف بلوط غرب، نهالهاي گونه مازودار حساسيت بيشتري در برابر افزايش شدت و مدت دوره خشکي دارند.
واژههاي كليدي: برودار، مازودار ،ويول، جنگلهاي زاگرس ،زندهماني، تغيير اقليم

۱. گروه جنگلداري، دانشکده کشاورزي و پژوهشکده منابع طبيعي و زيست محيطي، دانشگاه ياسوج
*: مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي:[email protected]
مقدمه
امروزه ما شاهد تغییر دما، الگوي بارندگی، چرخه مواد و عناصر خاك و کاربريها در دنیا میباشیم و پیشبینی میشود که شدت آن در آینده افزایش یابد (11). بنابراین درك پاسـخ گونـههـا دراین شرایط میتوانـد بـه مـا در مـدیریت و حفاظـت جوامـع وگونههاي گیاهی کمک نماید. بوم سازگانهاي مدیترانهاي نسبت به تغییر اقلیم حساسیت بیشـتري دارنـد و پـیش بینـی مـیشـود ک ه ب ا اف زایش خش کی دورهاي مواج ه ش وند (13). خش کی تابستانه و شدت نور بالا در این بـوم سـازگانهـا باعـث مـرگو میر بسـیاري از گونـههـاي چـوبی در مراحـل اولیـه زنـدگیمیشود (23). گیاهان در مراحـل اولیـه زنـدگی بـه تـنشهـايمحیطی بسیار حساس میباشند (27). بهطوريکه حتی گونههاي مختلف جنس بلوط نیـز کـه بـه خشـکی بردبـار هسـتند، قـادربه تحمـل کمبـود آب در طـی فصـل رشـد نبـوده و رویـش وزندهمانی آنها در این شرایط کاهش مییابد (10، 24 و 33).
جنگلهاي زاگرس با مسـاحتی حـدود 5/3 میلیـون هکتـارداراي اقل یم مدیتران هاي هس تند ک ه س ه گون ه بل وط ب رودار
(Quercus brantii Lindl.)، مـازودار (Quercus infectoria Olive.)و ويول (Quercus Libani Olive.) از گونـه هـاي اصـلی ایـنجنگلها میباشند. هر چه از شمال زاگـرس بـه سـمت جنـوبحرکت مـی نمـاییم بـا کـاهش رطوبـت از گونـههـاي ويول و مازودار کاسته میشود، بهطوري کـه در جنـوب زاگـرس گونـهبرودار تشکیل تودههاي خالصی را میدهد (1 و 4).
پاس خه اي ریخت اري، فیزیولوژی ک و رویش ی نه اله اي یکساله این سه گونه بلـوط زاگـرس تحـت تـنش خشـکی درشرایط گلدانی توسط نظري (8) و نیز ارتباط بـین ویژگـیهـايبذر با رویـش چنـد ماهـه اول در گلـدان توسـط ذوالفقـاري وهمکاران (2) مطالعه شد. اما اکثر مطالعات انجـام شـده بـرروي این سه گونه در ارتبـاط بـا نیـاز رویشـگاهی، جنگـلشناسـی وپراکنش آنها در شرایط توپوگرافیکی مختلف متمرکـز اسـت (3، 4، 6 و 7). بهطوريکه تاکنون هیچگونـه تحقیقـی در خصـوص
مقایسه الگـوي رویـش و زنـدهمـانی ایـن سـه گونـه ارزشـمندجنگلهاي زاگرس در سنین اولیه رشد، در محیط غیر از گلـدانو در یک شرایط مشابه، انجام نشـده اسـت. از آنجـا کـه رشـدرویشی و ریختاریی نهالها میتواند به وسیله شرایط محیطـی واندازه بذر (28) و یا سرعت جوانهزنی (20 و 21) متـأثر شـود،بنابراین مطالعه خصوصیات رویشی و زندهمانی نهالها در سنین مختلف بسیار حائز اهمیت میباشد. با تمام شدن مواد ذخیرهاي بذر در ماههاي اول، تأثیرعوامل محیطی بر نهالها بـه طـور قابـلتوجهی افزایش مییابد. از طرف دیگـر نـرخ رشـد نهـالهـا درسنین اولیه که یک ویژگی کلیـدي بـراي عملکـرد و سـازگاريگونهها در زیستگاههاي طبیعی است و میتواند یک عامـل م هـمدر موفقیت یک گونه تا سنین بلوغ باشد (15). مطالعـه بـرروينهالهاي 5 گونه درختی آمریکاي شمالی نشان داد که گونههاي سریعالرشد یا کندرشد هیچ تغییري از نظر رویشی در طی صـدسال نداشتند (35).
همچنین شناسایی صفات قابل اندازهگیري آسان و ریختاري که با رویش ارتباط داشته باشند، میتواند به ما در امر اصـلاح واحیاء و انتخاب گونهها و پایـه هـاي جنگلـی مناسـبتـر کمـکنماید. ارتباط رویش با صفات کمی بـرگ ماننـد سـطح بـرگ وسطح مخصوص بـرگ (سـطح بـرگ/ وزن بـرگ ) در مطالعـاتمختلف نشان داده شده است (14، 29، 30 و 31). بهطـور کلـیگونههاي بردبارتر به عوامل محیطی تمایـل بیشـتري بـه ذخیـرهانرژي در بافتهاي ذخیـره اي داشـته و در نتیجـه داراي سـطحبرگ کوچکتر و سـطح مخصـوص بـرگ کمتـر هسـتند (15). نسبت وزن اشباع به وزن خشک برگ (SW/DW) و سطح برگ به وزن اشباع برگ (SSLA) از دیگر صفات کمی بـرگ هسـتندکه به راحتی اندازهگیري شده و میتوانند در ردهبندي گونهها از نظر رویشی کمک نمایند. گونـه هـاي بـاSW/DW کمتـر دارايمحتواي آب کمتر و رویش کمتر هستند (16). همچنـینSSLA با ضخامت برگ ارتباط عکس دارد (18). همچنـین بـین تعـدادشاخه با رویش نیز همبستگی مثبت وجود دارد (26).
بنابراین با توجه به اینکـه در زاگـرس جنـوبی طـول فصـلخشکی نسبت به زاگرس شمالی بیشتر است (جـدول 1، تعـدادماههاي خشک و ضریب خشکی بیشتر یاسوج نسبت به بانـه ) و نیز از آنجا که گرم شدن اقلیم در کـره زمـین بـراي اقلـیم هـايمدیترانهاي مانند زاگرس با افزایش مدت خشکی همـراه اسـت،در این تحقیق سعی شد تا با انتخاب منطقـه کاشـت در یاسـوجشبیهسازي گردد تا بتوانیم پیشبینی نماییم که تغییر اقلیم و گرم شدن جهانی آن بیشتر برروي چه گونـه اي از گونـه هـاي بلـوطموج ود در زاگ رس ت أثیر منف ی دارد. ه مچن ین ارتب اط ب ین شاخصهاي رویشی و زندهمانی با برخی صفات ریختـاري نیـزمـی توانـ د در ارائـه راهکـار بـراي انتخـاب نهـال هـاي بهت ر درجنگلکاري با این گونهها کمک نماید.
مواد و روشها
جدول 1. مشخصات اقلیمی ایستگاههاي سینوپتیک بانه و یاسوج
ایستگاه یاسوج ایستگاه بانه ویژگی
0 َ40ْ30 0َ0ْ63 عرض جغرافیایی
0 َ35 ْ15 0 َ54 ْ45 طول جغرافیایی
1832 1600 ارتفاع از سطح دریا (متر)
815/01 739/2 میانگین بارندگی سالیانه (میلیمتر)
157/3 173/3 میانگین بارندگی فصل رویش (بهار و تابستان)
14/1 13/74 میانگین دما سالیانه (سانتیگراد)
10 9 تعداد ماههاي بالاتر ازC 10
6 5 تعداد ماههاي خشک
3286/1 2874/8 ساعات آفتابی
329/53 258/17 ضریب خشکی (25)
براي انجام این تحقیـق در آبـان 1388 بـذور سـه گونـه بلـوطزاگرس (Q. branti, Q. infectoria, Q. libani) بهطور تصادفیاز 53 پایه درخت مادري با حداقل فاصله 100 متـر از یکـ دیگر از منطقه جنگلی آرمـرده در نزدیکـی بانـه در اسـتان کردسـتان جمعآوري شدند به نحوي براي گونه بلـوط ایرانـی (21 پایـه )، دارمــازو (15 پایــه) و ويول (17 پایــه) بــذر درخــت مــادري جمعآوري گردید. سپس در اواخر آذرماه 1388، بذور هـر یـکاز 53 درخت مادري جمعآوري شده (حدود یک کیلـوگرم ) بـا فاصله 10 سانتیمتر در کرتهایی بـه فاصـله 1 متـر و آزمـایشکرتهاي خرد شده در قالب طرح کاملاً تصـادفی و در شـرایط یکسان در عرصه تحقیقـاتی یاسـوج در ارتفـاع 1800 متـري ازسطح دریا کاشته شدند. حجم بذر (میلیمتـر مکعـب) و تعـدادبذر در کیلـوگرم بـه ترتیـب بـراي گونـه بـرودار 88/5 و 171، مازودار 97/3 و 241 و ويول 48/11 و 88 بود. در طول مـدت کاشت و رویش از آذر 1388 تا پاییز سال 1390، نهالهـا مـورد آبیـاري قـرار نگرفتن د و تنهـا علـف ه اي هـرز وجـین ش دند.مشخصات اقلیمی منطقه جمعآوري بذر (بانه واقـع در زاگـرسشمالی) و منطقه کاشت بذر (یاسوج واقع در زاگـرس جنـوبی) در جدول 1 آورده شده است.
رویش نهـال هـا طـی دو مرحلـه در سـال (1389 و 1390) یکبار در اوایل خردادماه (قبل از شروع فصل خشک) و یکبار در اواخــر مهرمــاه (پایــان فصــل رویــش) ثبــت گردیدنــد .شاخصهاي رویشی نهالها شامل ارتفاع، تعداد برگ، قطر یقـه ،حجم تنه نهال و نیز رویش ارتفاعی و قطري در طـی مـاههـايخشک سال (ارتفاع و قطر هر یک از نهالها در مهرمـاه منهـايخردادماه) بودند. ارتفاع نهالها با استفاده از خطکـش بـا دقـت میلیمتر و قطر یقـه بـا اسـتفاده از کـولیس دیجیتـالی بـا دقـت میلیمتر اندازهگیري گردید. لازم به ذکر است کـه انـدازهگیـريشاخصهاي رویشی نهالها در مهرماه تنها براي نهالهاي زنـده بهدست آمد.
درصد زندهمانی نیز در مهرماه هر دو سال بهصورت میانگین زندهمانی نتاج هر درخت مادري در پایان دوره رویش (مهرمـاه ) با استفاده از رابطه 1 بهدست آمـد (9) کـه در آن %SU : درصـد زندهمانی،NSU : تعداد نهـال هـاي زنـده در آخـر فصـل رویـش ،NG: تعداد بذر جوانهزده در ابتداي دوره رویش میباشد. صفاتدیگري چون حجم تنه نهال نیز با استفاده از رابطـه 2 بـه دسـت آمد که در آن،SV : حجم تنه نهال (میلیمتر مکعب)،H : ارتفاعنهال (میلیمتر) وD : قطر نهال (میلیمتر مربع) میباشد.
SU% = NSU/NG[1] SV= πD2/4 × H[2]
شاخصهاي دیگري از نهالها ماننـد تعـداد شـاخه، تعـدادجست و وجود و یا عدم وجود خمیـدگی نیـز در هـر دو سـالثبت گردید. سپس کاملترین برگ هر نهال جـدا شـد و پـس ازتهیه تصویر از سطح برگ توسط اسکنر ، سطح برگ با اسـتفادهاز نرمافزار Image j برحسب میلیمترمربع محاسبه گردید (19).
سپس برگها بهمدت 48 ساعت درون آون در دماي 80 درجـهسانتیگراد قرار داده شدند و پـس از آن بـا اسـتفاده از تـرازويدیجیتالی با دقت 001/0 گرم وزن شدند تـا سـطح ویـژه بـرگ(SLA) (میلیمترمربع بر گرم) از نسبت سطح برگ به وزن برگ محاسبه گردد. همچنین SSLA (میلیمترمربع بر گرم) از نسـبتسطح برگ به وزن اشباع بـرگ و نیـزSW/DW از نسـبت وزناشباع برگ به وزن خشک برگ بهدست آمد (16). براي محاسبه وزن اشباع ،نمونهها به مدت 12 ساعت در قـوطی هـاي حـاويآب مقطر قرار داده شدند تا به حالت اشـباع خـود برسـند و دراین حالت توزین شدند تا وزن اشباع بهدست آمد.
براي انجام تجزیه و تحلیل آمـار ي نیـز از نـرمافـزار آمـاريSPSS 16.0 استفاده شد. ابتدا توزیـ ع نرمـال داده هـا بـه وسـیله آزمون کولمـوگروف – اسـم یرنوف و همگنـی واریـانس توسـطآزم ون ل ون بررس ی گردی د. بررس ی ت أثیر فص ل و س ال ب ر شاخصهاي رویشی و زنـده مـانی نهـال هـاي سـه گونـۀ بلـوطزاگرس با اسـتفاده از روشrepeated measurements از رویـۀآنـالیز واری انس (ANOVA) ب ا اس تفاده از زم ان (2 س ال و 2فصل) بهصورت کرتهاي خرد شده انجام شـد . بـه نحـوي کـهاثرات ساده و متقابل سال و فصـل بـهصـورت درون گروهـی وگونه نیز بهصورت بـین گروهـی مـورد تجزیـه و تحلیـل قـرارگرفتند (17). مقایسات چندگانه میـ انگینهـا نیـز بـا اسـتفاده ازآزمون دانکن و دوگانه با استفاده از آزمونt-test غیر جفتـ ی بـاسطح اطمینان 95 درصد انجام شد. همچنـین بـراي همبسـتگیبین شاخصها نیز از همبستگیهاي مناسب مانند پیرسون بـرايدادههاي نرمال و کندال براي دادههاي زندهمانی و خمیدگی کـهب هص ورت دوت ایی بودن د، اس تفاده گردی د. دوري و نزدیک ی گونهها از نظر شاخصهاي رویشـی نیـز بـا اسـتفاده از تجزیـهخوشهاي با روش Wards و براسـاس فاصـله اقلیدوسـی انجـامشد. براي این منظور ابتدا دادهها استاندارد شدند تا همه صـفاتاهمیت یکسانی در تعیـین فاصـله بـین گـروههـا داشـته باشـند.
همچنین از تحلیل تشخیص براساس آزمون Wilks lambda بـر روي شاخصهاي رویشی براي تعیین میزان صـحت جداسـازيگونهها استفاده شد.
نتایج
– نتایج مربوط بـه آنـالیز واریـانس درصـد زنـده مـانی وشاخصهاي رویشی نهال در طول زماننتایج حاصل از تجزیه واریانس کلیـه شـاخصهـاي رویشـی وزندهمانی نهالهاي گونههاي مختلف در طی دو سـال رویـش ودو مرحله زمانی رویش حاکی از اختلاف معنیدار در بـین سـهگونه بود. اما اثر اصلی سال براي کلیه شاخصها به جـز درصـدزندهمانی و نسبت برگ سبز به کل معنیدار نبود. هـم چنـین اثـراصلی فصل نیز براي شاخصهایی مانند ارتفاع نهال، قطر یقـه وحجم تنه معنیدار بود، اما تعداد کـل بـرگ در فصـول مختلـفمعنیدار نبود. نتایج اثرات متقابل نیز نشان داد که اثر متقابل سال در فصل نیز در کلیه شـاخص هـاي رویشـی بـه جـز قطـر یقـهمعنیدار است. اما اثر متقابل سال در گونه تنها بـراي قطـر یقـه،زندهمانی و نسبت برگ سبز به کل معنیدار بود. همچنین نتـایج اثر متقابل فصل در گونه و نیز اثر متقابل فصل در گونه در سـال نشان داد که براي هیچ یک از شاخصهـاي انـدازهگیـري شـدهمعنیدار نیست (جدول2).
– نتایج مقایسه میانگین زندهمانی و شـاخص هـاي رویشـینهالها
نتایج مقایسه میانگین براي گونههاي مختلف نیز نشان داد که در کلیـه شـاخصهـاي رویشـی ان دازهگیـري شـده و نیـز درص دزندهمانی گونه برودار داراي بیشترین میزان نسـبت بـه دو گونـهدیگر بود. اما نسبت برگ سبز به کل گونه برودار میزان کمتـرينسبت به دو گونه دیگـر داشـت (جـدول 3). مقایسـه میـانگینسالهاي مختلف نیز نشان داد که ارتفاع و حجم نهـال در سـالدوم بیشتر از سال اول بود اما برعکس تعداد کل برگ و قطر یقه
جدول2. میانگین مربعات حاصل از تجزیه واریانس زندهمانی و شاخصهاي رویشی نهالهاي گونههاي مختلف بلوط
نسبت
برگ سبز زندهمانی نهال (درصد) حجم تنه نهال (میلیمتر مکعب) قطر یقه نهال (میلیمتر) تعداد کل
برگ نهال ارتفاع نهال (سانتیمتر) منابع تغییر
0/24 ** 0/24** 2878655** 79/67* 16/01* 10055/5** بین گروههاگونه
0/02 ns 0/21 ns 1897842** 5/1** 28/61** 284/6** درون گروههاسال
8442681** 12/04** 4/5ns 94/4** فصل
3229458** 0/21 ns 199/1** 16/7** سال × فصل
0/09** 0/08** 351319ns 1/5** 6/3ns 2/47ns سال × گونه
639511ns 0/14ns 0/46ns 1/6ns فصل × گونه
607798ns 0/04ns 0/09ns 2/5ns سال × فصل × گونه
0/015 0/015 274970 0/60 2/5 0/89 خطا
** خطاي 1 درصد و ns عدم تفاوت معنیدار میباشد.
جدول 3. مقایسه میانگین زندهمانی و شاخصهاي رویشی نهالهاي گونههاي مختلف بلوط * خطاي 5 درصد،
نسبت برگ سبز به کل زندهمانی نهال (درصد) حجم تنه نهال (میلیمتر مکعب) تعداد کل برگ قطر یقه نهال نهال (میلیمتر) ارتفاع نهال (سانتیمتر) گونهها
0/66a ±0/02 21/5b ±3/5 284b ±47 2/3b ±0/16/8b ±0/3 7/3b ±0/2 دارمازو
0/52b ±0/02 34/0a ±4/1 719a ±69 2/8a ±0/17/6a ±0/2 8/4a ±0/2 برودار
0/68a ±0/02 26/0b ±3/3 833a ±290 2/3b ±0/16/7b ±0/2 7/5b ±0/3 ويول
حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار بین میانگینها در سطح خطاي 5 درصد است. اعداد بعد از ± اشتباه معیار میباشند.
در ســال دوم کمتــر از ســال اول بــود (جــدول 4). از نظــر شاخصهاي مختلف اندازهگیري شده در فصول مختلف به جـزتعداد برگ که تفاوت معنیداري بین بهار و پاییز وجود نداشت ،بقیه شاخصها مانند ارتفاع، قطـر یقـه و حجـم نهـال در پـاییزداراي مقادیر بالاتري نسبت به بهار بود (جدول 5).
نتایج اثرات متقابل نشان داد که اثـر متقابـل سـال در فصـلبراي ارتفاع، تعداد کل برگ و حجـم تنـه نهـال معنـیدار بـود .
بهنحوي که ارتفاع و حجم تنه نهال از بهـار بـه پـاییز سـال دومتفاوت معنیدار بیشتري نسبت به سـال اول داشـتند (شـکل 1).تعداد کل برگ نیز در بهار سال اول بهطور معنـی داري بیشـتر از پاییز بود اما در سال دوم عکس آن بـود و تعـداد کـل بـرگ درپاییز بیشتر از بهار بود.
همچنین اثرات متقابل سال در گونه نیز براي قطـر یقـه، نسـبتبرگ سبز به کل و زندهمانی نهالها معنیدار است. نتـایج نشـانداد که از نظر قطر یقه و زندهمانی پاسخ گونه ويول با دو گونه
جدول 4. مقایسه میانگین زندهمانی و شاخصهاي رویشی نهالهاي گونههاي مختلف بلوط در طی سالهاي مختلف
نسبت برگ سبز به کل زندهمانی نهال (درصد) حجم تنه نهال (میلیمتر مکعب) قطر یقه نهال (میلیمتر) تعداد کل برگ نهال ارتفاع نهال (سانتیمتر) سال
0/66 a ±0/02 43/0 a ±3/0 387 b ±24 2/7 a ±0/1 7/5 a ±0/1 6/5 b±0/1 سال اول
0/60 a ±0/02 12/0 a ±1/3 887 a ±210 2/4 b ±0/1 6/7 b ±0/3 9/2 a ±0/2 سال دوم
حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار بین میانگینها در سطح خطاي 5 درصد است. اعداد بعد از ± اشتباه معیار میباشند.
جدول 5. مقایسه میانگین زندهمانی و شاخصهاي رویشی نهالهاي گونههاي مختلف بلوط در طی فصلهاي مختلف
حجم تنه نهال (میلیمتر مکعب) قطر یقه نهال (میلیمتر) تعداد کل برگ نهال ارتفاع نهال (سانتیمتر) فصل
435 b ±133 2/3 b ±0/1 7/1 a ±0/2 7/1 b ±0/1 بهار (خردادماه)
825a ±155 2/8 a ±0/1 7/2 a ±0/2 8/5 a ±0/2 پاییز (مهرماه)
حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار بین میانگینها در سطح خطاي 5 درصد است. اعداد بعد از ± اشتباه معیار میباشند.

شکل 1. نمودار اثرات متقابل زمان در گونه براي شاخصهاي مختلف رویشی
حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنیدار بین میانگینها در سطح خطاي 5 درصد است.
دیگر در طی دو سال متفاوت بـود، بـهنحـوي کـه در سـال اولگونه مازودار و ويول تفـاوت معنـیداري از نظـر قطـر یقـه وزندهمانی نداشتند و مقادیر کمتري نسبت به گونه برودار داشتند.
اما در سال دوم گونه ويول با دو گونه برودار و مازودار تفاوت معنیداري نداشت و به عبارت دیگر گونه ويول روند کاهشـیکمتري از نظر قطر یقه و زندهمانی نسبت به دو گونه دیگر نشان داد.
– تجزیه خوشهاي و تحلیل تشخیص سه گونه بلوط نتایج تجزیه خوشهاي براساس کلیه شاخصهاي رویشی نهالها براي 43 درخت مادري از سـه گونـه نشـان داد کـه نهـالهـايدرختان مختلف گونه برودار بهراحتی از دوگونـه ي دیگـر جـداشده و در یک خوشه مجزا قرار میگیرند. اما دو گونه ويول و مازودار با هم در یک خوشه قرار گرفتند (شکل 2).

شکل 2. نمودار تجزیه خوشهاي درختان مادري مورد مطالعه براساس شاخصهاي رویشی نهالها.
b:گونه برودار،li : گونه ويول، in: گونه مازودار
تجزیه تابع تشخیص براساس شاخصهـاي ر ویشـی نهـالهـاياندازهگیري شـده نیـز نشـان داد کـه درختـان مـادري گونـههـابراساس دو تابع از هم جدا شدند. نتایج نشان داد کـه تـابع اول99 درصد از واریانس کل بین نهـال هـاي سـه گونـه را توجیـهمیکند و تابع دوم تنها یـک درصـد از واریـانس کـل را توجیـهکرده است. صحت طبقـه بنـدي نیـز براسـاس ایـن آنـالیز 5/88درصد بود. همانطور کـه در شـکل 3 مشـاهده مـیشـود گونـهبرودار بهتر از دو گونـه دیگـر جـدا شـد کـه بـا نتـایج تجزیـهخوشهاي هماهنگ بود.
– همبستگی درصد زندهمانی و شـاخص هـاي رویشـی بـاصفات ریختاري برگ وکیفی نهالها
نتایج همبستگی نشان داد که سطح برگ بـا اکثـر شـاخصهـايرویشی بهخصوص در خردادماه و زندهمانی رابطه مستقیم دارد ،اما با سطح مخصوص برگ این رابطه عکس است (جـدول 6).
همچنین SSLA نیز با رویش قطري رابطه عکس نشـان داد، امـاSW/SD با هیچ یک از شاخصهاي رویشی و زندهمـانی رابطـهمعنیدار نشان نداد. تعداد جست نیز با اکثر شاخصهاي رویشی و رویـــش قطـــري و ارتفـــاعی و زنـــده مـــانی در طـــی دوسال رابطه منفـی معنـیدار نشـان داد . امـا از لحـاظ تعـداد شـاخهاین رابطه براي کلیـه شـاخصهـاي رویشـی و زنـده مـانی بـه جـزرویـ ش قطـ ري در سـ ال دوم مسـ تقیم بـ ود. خمیـ دگی نیـ زمانند تعداد شـاخه بـا اکثـر شـاخص هـاي رویشـی و نیـز رویـشقطـري رابط ه مثبـت معن یدار نش ان داد. از طـرف دیگ ر درص د
جدول6. همبستگی بین صفات ریختاري برگ با شاخصهاي رویشی و زندهمانی نهالها
زندهمانی خمیدگی تعداد شاخه تعداد جست SW/SD SSLA سطح مخصوص برگ مساحت برگ شاخصهاي رویشی
سال اول
0/07** 0/13** 0/02 ns -0/17** -0/02 ns -0/27 ns -0/36* 0/183 ns ارتفاع خرداد
0/07** 0/06** 0/25** -0/17** -0/17 ns -0/22 ns -0/405** 0/18 ns تعداد برگ خرداد
0/1** 0/13** 0/08** -0/23** -0/14 ns -0/22 ns -0/31* 0/28* قطر یقه خرداد
0/1** 0/13** 0/07** -0/23** -0/08 ns -0/24 ns 0/31* 0/308* حجم تنه خرداد
-0/04 ns 0/15** 0/018 ns -0/17** -0/04 ns -0/26 ns -0/34* 0/178 ns ارتفاع مهر
-0/01 ns 0/03 ns 0/21** -0/13** -0/12 ns -0/23 ns -0/32* 0/262 ns تعداد برگ مهر
-0/03 ns 0/16** 0/09** -0/23** -0/15 ns -0/14 ns -0/28* 0/329* قطر یقه مهر
-0/71** 0/06** -0/02 ns -0/02 ns -0/01 ns -0/17 ns -0/205 ns 0/099 ns رویش ارتفاعی
-0/69** 0/06** -0/004 ns -0/04** -0/2 ns -0/33* -0/196 ns 0/1 ns روبش قطري
0/85** 0/009 ns 0/05** -0/08** -0/08 ns -0/24 ns -0/306* 0/28* حجم تنه مهر
سال دوم
0/26** 0/07* 0/05 ns -0/17** -0/002 ns -0/04 ns 0/053 ns 0/42** ارتفاع خرداد
0/25** 0/4** 0/46** 0/16** -0/01 ns -0/03 ns 0/013 ns 0/347* تعداد برگ خرداد
0/27** 0/13** 0/23** -0/43** -0/01 ns -0/06 ns 0/039 ns 0/428** قطر یقه خرداد
0/27** 0/12** 0/22** -0/28** -0/008 ns ns -0/06 ns -0/019 ns 0/291* حجم تنه خرداد
– 0/006 ns 0/06 ns -0/21** -0/26 ns -0/24 ns -0/36* 0/476** ارتفاع مهر
– 0/14** 0/28** 0/07 ns -0/12 ns -0/1 ns -0/208 ns -0/041 ns تعداد برگ مهر
– 0/003 ns 0/13* -0/27** -0/21 ns -0/29 ns -0/35* 0/174 ns قطر یقه مهر
– 0/008 ns 0/18** -0/2** -0/15 ns -0/1 ns -0/2 ns 0/299 ns حجم تنه مهر
– 0/08 ns -0/08 ns -0/2** -0/16 ns -0/18 ns -0/148 ns 0/117 ns رویش ارتفاعی
– 0/01* -0/19** -0/33** -0/02 ns -0/09 ns -0/076 ns -0/051 ns رویش قطري
1 0/01 ns 0/1** -0/28** -0/04 ns -0/05 ns -0/105 ns 0/326* زندهمانی
* خطاي 5 درصد، ** خطاي 1 درصد و ns عدم تفاوت معنیدار میباشد.
زنــدهمــانی نیــز بــا کلیــه شــاخص هــاي رویشــی در خردادمــاه رابطـــه مســـتقیم و بـــا رویـــش قطـــري و ارتفـــاعی رابطـــه
عکـ س داشـ ت (جـ دول6). در ایـ ن جـ دول واحـ د ارتفـ اع
(سانتیمتر)، قطر یقـه (میلـی متـر )، حجـم تنـه (میلـی مترمکعـب )، رویــش ارتفــاعی (ســانتیمتــر)، رویــش قطــري (میلــیمتــر)،زنــدهمــانی (درصــد)، ســطح بــرگ (میلــیمترمربــع)، ســطح مخصـــوص بـــرگ (میلـــیمترمربـــع/میلـــیگـــرم)، SSLA
(میلیمترمربع/میلیگرم) میباشند.
بحث و نتیجهگیري
رویش گیاه در مراحل اولیه میتواند تحت تاثیر اندازه بذر و یـاسایر عوامل محیطی باشد ولی با افـزایش سـن از اثـرات انـدازهبذر بهتدریج کاسـته مـیشـود (28). در ایـن تحقیـق نیـز کلیـهشاخصهاي رویشی و زندهمـانی در سـه گونـه معنـیدار بـود،بهطوريکه گونه مازودار کمترین میزان و برودار بیشترین میـزانرا نشان داد. از آنجا که کمتـرین انـدازه بـذر مربـوط بـه گونـهمازودار و بزرگترین نیز مربوط به گونه ويول میباشد، بنابراین بهنظر میرسد کـه انـدازه نهـال تـا حـدي تحـت تـاثیر انـدازه

تابع

تشخيص

دوم

تابع

تشخيص

دوم

شکل 3. تابع تشخیص گونههاي مختلف براساس شاخصهاي رویشی
(رنگی در نسخۀ الکترونیکی)
ب ذر اس ت. زی را عموم ا ب ذرهاي درش تت ر داراي س رعت جوانهزنی و بهطور کلی رویش بالاتري هستند (20). ذوالفقاري و همکاران (2) نیز با مقایسه سرعت جوانهزنی سه گونـه بلـوطزاگرس نشان دادنـد کـه گونـه مـازودار از سـرعت جوانـهزنـیکمتري نسبت به دو گونه دیگر برخوردار اسـت . ایـن تغییـراتکوچک در زمان و سرعت جوانهزنی میتواند سـبب اختلافـاتزیادي در اندازه نهـال گـردد (21). امـا بـالاتر بـودن رویـش وزندهمانی برودار نسبت به گونه ويول علیرغم کوچـک بـودنبذر آن نسبت به ويول می تواند بهدلیل سـازگاري بیشـتر ایـنگونه در مناطق خشک مانند یاسـوج بـهخصـوص در سـال اولباشد. نتایج این تحقیق نیز نشان داد که اثر متقابل سال در گونـهبراي تعداد برگ سبز به کل معنیدار بود، در واقع روند کـاهشتعداد برگ براي همه گونههاي مـورد مطالعـه در طـی دو سـالیکی نبود و گونه برودار تعداد برگ سبز به کل کمتري نسبت به دو گونه دیگر در سال اول داشت. در واقع بهنظر مـی رسـد کـهاین گونه با از دست دادن برگ در طی ماههاي خشـک سـال ازمیزان تبخیر و تعرق خود خواهد کاست و در نتیجه زنـده مـانی بالاتري نیز در سال اول دارد. همچنین معنیدار شدن اثر متقابـلسال در گونه براي قطر یقه و درصد زندهمانی نیز نشـان داد کـهاین دو شاخص مهم در گونه ويول نسبت به دو گونه دیگر در طی دو سال مطالعه داراي روند متفاوت بوده است. ایـن نتیجـهممکن است بهدلیل تأثیر اندازه بذر گونه ويول (بزرگتر بـودنبذر آن نسبت به دو گونه دیگر) باشد که سبب گردیده است تـابا استفاده از ذخیره موادغذایی بذر، در سال اول توسعه ریشهاي خ ود را اف زایش داده و در نتیج ه در س ال دوم می زان ک اهش کمتري در زندهمانی و قطر بیشـتري نسـبت بـه دو گونـه دیگـرداشــته باشــد. هــر چنــد کــه در ایــن مطالعــه بیومــاس ریشــهاندازهگیري نشد، اما مطالعات دیگر نشان داده است که بـذرهايبزرگتر نسبت بذرهاي کوچکتر قادر به توسعه ریشهاي بیشـترو در نتیجه استقرار بهتر در رویشگاههاي خشک میباشند (28 و 36). معنیدار شدن اثر متقابل سال در فصل و عـدم معنـیداري اثر متقابل فصل در گونه نیز نشان میدهد کـه تمـام گونـههـايمورد مطالعه، روند افزایش رشد ارتفاعی و بهتبع آن حجـم تنـهنهال در طی فصل خشک در سال دوم بیشتر از سـال اول اسـتکه میتواند بهدلیل توسعه بیشتر ریشه در خاك نسبت بـه سـالاول و جــذب آب و موادغــذایی بیشــتر از خــاك باشــد . زیــرازمانی که سـن نهـالهـا کـم اسـت تنهـا از آب سـطحی خـاكمیتوانند استفاده نماینـد و امکـان جـذب آب اعمـاق پـایینتـربراي آنها وجود ندارد و با افزایش سن و در نتیجه رشـد بیشـترریش ه امک ان زن دهم انی و روی ش در زم ان خش کی اف زایشمییابد (12).
بهطور کلی از آنجا که گونه مازودار درصد زندهمانی کمتري نی ز نس بت ب ه دو گون ه دیگ ر داش ت و ب ا توج ه ب ه نت ایج شاخصهاي رویشی و زندهمانی میتوان بیان نمـود کـه بـروداربیشترین و مازودار کمترین سازگاري را نسبت به شرایط اقلیمی خشک یاسوج دارد. مطالعه گونههاي مختلـف بلـوط در منطقـهگهواره کردستان نیز نشان داد که بذر گونه ويول در جهتهاي جنوبی و بذر گونه مازودار در جهـت هـاي شـمالی از بیشـتریندرصد زندهمانی برخـوردار بودنـد (4). از آنجـا کـه در نیمکـره شمالی شیبهـاي رو بـه جنـوب و غـرب اشـعه هـاي مسـتقیمبیشتري دریافت مـی دارنـد و بنـابراین گـرم تـر و خشـک تـر ازشیبهاي شمالی و شرقی هستند (5)، بنابراین با توجه به اینکـهگونه ويول نسبت به مازودار در مکانهاي گرمتر از زنـده مـانی بالاتري برخوردار است در نتیجه مقاومـت بـه خشـکی آن نیـزبالاتر است. مطالعات نظري (8) بر روي سه گونه بلوط زاگرس تحت تنش خشکی نیز نشان داد که به ترتیب از گونـه مـازودار،ويول و برودار بر مقاومتشان نسبت بـه تـنش خشـکی افـزودهمیشود. اما نتایج کلیه شـاخص هـاي رویشـی در طـی دو سـالبهوسیله آنالیز خوشهاي و تجزیه تابع تشخیص و نیـز مقایسـاتمی انگین س ه گون ه نش ان داد ک ه دو گون ه م ازودار و ويولشباهت بیشتري به یکدیگر دارند و گونه برودار از لحـاظ کلیـهشاخصهاي رویشی طـی دو سـال کـاملاً متفـاوت از دو گونـهدیگر میباشد و داراي رویش و زندهمانی بهتـري نسـبت بـه دوگونه دیگر است. پراکنش طبیعی این سه گونـه در زاگـرس نیـزنشان میدهد که تنها گونـه بـرودار در کـل زاگـرس (شـمالی وجنوبی) انتشار دارد و دو گونه ويول و مازودار در برخی نقاط در زاگرس شمالی با یکدیگر حضور دارند (1).
نتایج حاصل از همبستگی



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید