بومشناسي کاربردي/ سال چهارم / شماره چهاردهم / زمستان ۱۳۹۴

مدلسازي زیستگاه یوزپلنگ ایرانی با روش تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی
(مطالعه موردي پناهگاه حیات وحش دره انجیر)

نوید زمانی1، مجتبی قندالی2*، وحید زمانی3، جلال موسوي4 و شاهو کرمی5

(تاریخ دریافت: 21/1/1391 ؛ تاریخ پذیرش: 19/7/1394)

چكيده
تعيين مطلوبيت زيستگاه يکي از ارکان مديريت و حفاظت گونههاي حيات وحش محسوب ميگردد، زيستگاههاي مطلوب تاثير بهسزايي بر بقاء و توليد مثل گونهها خواهد داشت و در امر مديريت و حفاظت حيات وحش مورد توجه قرار ميگيرند. در اين پژوهش بهمنظور مطالعه زيستگاه يوزپلنگ ايراني و تهيه نقشه مطلوبيت زيستگاه اين گونه در پناهگاه حيات وحش دره انجير جهت حفاظت مؤثرتر از اين گونـه درآستانه انقراض، دادههاي حضور گونه که طي چهار فصل در سالهاي ۱۳۹۰-۱۳۸۸ از اين منطقه جمعآوري گرديد با روش تحليل عـامليآشيان بوم شناختي در نرمافزار Biomapper مورد بررسي قرار گرفت. پس از آمادهسازي نقشهها توسـط نـرمافـزارIdrisi و Biomapper ، متغيرهاي زيستگاهي شامل ارتفاع، شيب، جهت، تيپ پوشش گياهي ،فاصله از منابع آب و فاصله از پاسگاههاي محيطباني وارد نـرم افـزاربايومپر شد. جدول امتياز حاصل از تحليل عاملي نشان ميدهد که يوزپلنگ ايراني به منـاطق کوهسـتاني کـه داراي عـوارض توپـوگرافيمناسب براي مخفي شدن به منظور شکار طعمه است و جهتهاي شمالي که داراي رطوبت نسبي بيشتر و پوشش گياهي غنـي تـر و طعمـهبيشتر است تمايل بيشتري نشان ميدهد. تجزيه و تحليل مدل مطلوبيت زيستگاه يوزپلنگ ايراني در پناهگاه حيات وحش دره انجيـر نشـانميدهد که يوزپلنگ ايراني در اين زيستگاه داراي پهناي آشيان بوم شناختي متوسط ميباشد و به زيستگاههاي حاشيهاي تمايل بيشتري نشان ميدهد.

واژههاي كليدي: بايومپر، نمايه پيوسته بويس، مدل مطلوبيت زيستگاه، دادههاي فقط حضور، تخصصگرايي

۱. گروه محيطزيست، دانشکده محيطزيست و منابع طبيعي، دانشگاه صنعتي خاتم الانبيا بهبهان
۲. گروه محيطزيست، دانشکده منابع طبيعي، دانشگاه ملاير، همدان
۳. گروه محيطزيست، لابراتوار اکولوژي آلپاين، دانشگاه ژوزف فوريه، گرونوبل، فرانسه
۴. رئيس اداره محيط زيست شهرستان بافق، يزد
۵. گروه محيط زيست، دانشگاه پيام نور تهران
* : مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي: ghandali@gmail.com
مقدمه
تعیین مطلوبیت زیسـتگاه یکـ ی از ارکـان مـدیریت و حفاظـتگونههاي حیات وحش محسوب میگردد، زیستگاههاي مطلوب تاثیر بهسزایی بر بقاء و تولید مثل گونههـا خواهـد داشـت و درامر مدیریت و حفاظت حیات وحش مورد توجه قرار میگیرنـد (5). ام ا تعی ین زیس تگاهه اي مطل وب در مقی اس وس یع ب ا بررسیهاي صحرایی، بسیار وقتگیر و پرهزینـه مـیباشـد، لـذاروشهاي مدلسازي زیستگاه بـه سـرعت در مـدیریت حیـ ات وحش مورد استفاده قرار گرفتند.
مدلهاي زیستگاه بر مبناي این فرض ساخته شده است کـهبین وقوع یا فراوانی گونهها با متغیرهـاي زیسـتگاهی، الگوهـايمعن یداري وج ود دارد (15). وقت ی مک انی ب ا خصوص یاتزیستگاهی مشخص، با وقوع گونه همبستگی دارد، اغلب فرض میشود که این مکـان، زیسـتگاه بـا کیفیتـی مـیباشـد. بنـابرایناحتمال حضور یـک گونـه بـهعنـوان جـایگزینی بـراي کیفیـتزیستگاه استفاده میشود( 25 و 26).
مدلهاي مطلوبیـ ت زیسـتگاه جا یگـاه و یـ ژهاي در مـد یریت زیستگاه داشته و نقش مهمـ ی در حفاظـت حیـ ات وحـش ایفـامینمایند (5 و 7). شناسایی زیستگاههاي مناسب براي حفاظـتو مدیریت گونههاي در خطر انقراض، معرفی دوبـاره گونـه هـا ، تحلیل تضاد بین انسان و حیات وحش، شـناخت اکولوژ یـ ک در مورد رفتار گونه، شناسایی مناطقی کـه بالفعـل مسـتعد حضـور گونه یا گونههاي خاصی هستند، عمـدتاً متکـی بـه مـدل سـازي رابطه بین زیستگاه و توزیع گونهها هسـتند (7). لـذا روشهـاي مدلسازي زیستگاه به سرعت در مدیریت حیات وحـش مـورد
استفاده قرار گرفتند. تعداد زیادي از روشها بـرا ي مـدل سـازي مطلوبیت زیستگاه استفاده میشود، ولی این روشها میتواند به دو گروه کلی تقسیم شوند. گروهی که نیاز به دادههاي حضـور/ عدم حضور گونه دارند و گروهـ ی کـه نیـ از بـه دادههـاي فقـطحضور گونه دارند. رایجترین فنون آماري مدلسـازي براسـاسروشهــاي رگرســیون چندگانــه اســت و نیازمنــد دادههــاي دوتایی(حضور/ عدم حضور گونه) براي ساخت مدل میباشـد.اخیراً روشهایی از مـدل سـازي کـه از دادههـاي فقـط حضـوراستفاده میشود توسعه پیدا کرده است که شامل تحلیـ ل عـامل ی آش یان ب وم ش ناختی (Ecological Niche Factor Analysis
Genetic Algorithm for )تکنیـک الگـوریتم ژنتیـک ،(ENFA:
GARP: Prediction Rule-set) وBioclimate ) BIOCLIM Analysis ) م یباش د (7). روشه اي م دلس ازي ب ر مبن اي دادههاي فقط حضور براي مدلسازي آماري مشکلتـر اسـت وبهعلت استفاده از مشاهدات فرصـت طلبانـه و عـدم اسـتفاده ازدادههاي عدم حضور، اریب نمونهبرداري ناشناختهاي بـه وجـودمیآید که دقت و صحت مدل را کاهش میدهد. در ایـ ن روش ،اغلب مکانهاي نمونـه بـردار ي بـا فاکتورهـاي دیگـر ي از قبیـ ل دسترس پذیري یا تیـ پ زیسـتگاه ی هـم بسـته مـیباشـد ( 27).
اگرچه کارایی مدلهاي بر مبناي دادههاي فقط حضـور صـحتکمتري از مدلهاي بر مبناي دادههاي حضور/ عدم حضور دارد ،ولی بهعلت اینکـه اغلـب دادههـاي فقـط حضـور در دسـترسهستند و همچنین دادههاي فقط حضور بـ هوسـ یله بررسـ یهـا ي غیرطرحدار (تصادفی) از منطقه جمعآوري مـ یشـود کـه هزینـهکمتري نسبت به نمونهبرداريهاي طرحدار دارد بـه همـ ین دلیـ ل روشهاي مدلسازي فقط حضور مـورد اسـتفاده بیشـتر ي قـرارمیگیرد( 7).
از چند سال گذشته، نگرانیهایی درباره حفاظت از یوزپلنگ آس یایی در ای ران وج ود دارد. یوزپلن گ آس یایی زیرگون ه در معرض خطر انقراضی است( 22) کـه در گذشـته در شـبه قـارههند، افغانستان، ترکمنستان، ایران، شبه جزیره عربستان و سوریه پراکنش داشته است (24). طـ ی 20 سـال گذشـته، نیمـه شـرقیایران آخرین سنگرگاه یوزپلنگهاي آسیایی بوده است و حضور آنها تنها به چند منطقه محدود در داخل کشور میباشد (12).
یوزپلنگ بـه عنـوان گوشـتخواري شـناخته شـده اسـت کـهزیستگاههاي دشتی باز را ترجیح میدهد. این تفکر تنها به دلیـلآن نیست که آنها ساخته شدهاند براي سرعت (24) بلکه احتمالاً به این دلیل نیز مـ یباشـد کـه بیشـتر مطالعـات صـورت گرفتـهدرخصوص اکولوژي یوزپلنگ، در ساوانهـاي علفـی بـاز اجـراشده است، بهخصوص در دشتهاي سرنگتی( 10 و 11)، جایی که یوزپلنگ عمدتاً در دشت زندگی کرده و میتوانـد آهوهـا رادنبال کند .
در این پژوهش سـعی شـده اسـت تـا بـا اسـتفاده از روشتحلیل عاملی آشیان بوم شناختی براساس دادههاي فقط حضور ،متغیرهاي زیستگاهی تاثیرگذار بر پراکنش یوزپلنگ ایرانی، نقشه مطلوبیت زیستگاه و همچنین عوامل تهدید کننده ایـ ن جمعیـ ت در پناهگاه حیات وحش دره انجیر شناسایی شـود، تـا بتـوان بـاتعی ین زیس تگاهه اي مطل وب و حفاظ ت بیش تر از آن ، ای ن جمعیت در بحران انقراض را مورد حفاظت مؤثرتر قرار داد.

مواد و روشها
منطقه مورد مطالعه
پناهگــاه حیــات وحــش دره انجیــر بــین طــول جغرافیــایی

715340-3567277

شکل 1. نقشه پناهگاه حیات وحش دره انجیر

آشیان بوم شناختی شامل نقشه رستري نقاط حضور یوزپلنـگایرانی و نقشههاي رسـتري فاکتورهـاي زیسـت جغرافیـایی وفاکتورهاي توزیع انسانی میباشد. نقاط حضـور یوزپلنـگ درپناهگاه حیات وحش دره انجیر در طول چهار فصـل در طـیسال هاي 88 الی 90 بـر اسـاس نمایـههـا ي ثبـت شـده طـیعملیات میدانی بـه صـورت پیـ اده و موتورسـیکلت بـا کمـکمح یطبان ان منطق ه و ه مچن ین نق اط ثب ت ش ده توس طدوربینهاي تلهاي بهدست آمد. در نهایـت 86 نقطـه حضـورتوس ط GPS ثب ت گردی د. در ای ن پ ژوهش ه مچن ین از نقشههاي تیپ پوشش گیاهی، ارتفاع، شیب، جهـت و فاصـلهاز منابع آب و فاصـله از پاسـگاههـاي محـیطبـانی بـهعنـوانمتغیرهاي تاثیرگذار بر پراکنش یوزپلنگ ایرانی مـورد اسـتفادهقرار گرفت.
نقشههاي رستري بـرا ي ورود بـه ENFA توسـط نـرم افـزار بایومپر و ایدریسـ ی آمـاده مـیشـوند ، تعـداد 19 نقشـه زیسـتجغرافیایی و نقاط حضور به فرمت رستري ایدریسـ ی بـا انـدازهسلول 30 ×30 متر تبدیل شدند.

مدل تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی
متغیرهاي محیط زیسـت ی مختلفـ ی بـرا ي تهیـ ه مـدل مطلوب یـ ت زیستگاه یوزپلنگ ایرانی در پناهگـاه حیـ ات وحـش دره انج یـ ر استفاده شد. در ابتدا نقشههاي زیست جغرافیایی توسط نرمافزار ب ایومپر از نظ ر پیوس تگی و توزی ع نرم ال بررس ی ش دند و نقشههایی که از نظر توزیع غیرنرمال بودند، مورد تبدیل باکس-کاکس قرار گرفتند. در نهایت نقشههـا یی کـه علـی رغـم تبـد یل باکس-کاکس مجدداً ناپیوسته و داراي توزیع غیرنرمال بودنـد ازآنالیز کنار گذاشته شد. از بین 19 نقشه زیسـت جغرا فیـ ایی، 16 نقشه داراي توزیع نرمال بودند.
تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی نیـاز بـه متغیرهـایی دارد کـهاصولاً غیروابسته هستند. در تحلیل عاملی آشیان بوم شـناختی اگـر دو متغیر همبستگی بالایی داشته باشند، هر دو با یک ضـریب وارد مدل میشوند. بنابراین حذف یکی از دو یا چند متغیـري که همبستگی بالایی دارند الزامی است( 6). از بـین 16 نقشـهزیست جغرافیایی کـه داراي توزیـع نرمـال بـودهانـد 3 نقشـهداراي همبستگی بالاي 8/0(5، 6 و 7) با سایر نقشهها بود کـهاز آن الیز کن ار گذاش ته ش د و تحلی ل ب ا 13 نقش ه زیس ت جغرافیایی انجام شد.
پ س از انج ام تحلی ل ع املی آش یان ب وم ش ناختی ب رايیوزپلن گ ایران ی در پناهگ اه حی ات وح ش دره انجی ر، م دل مطلوبیت زیستگاه گونه بهدست میآید. با اسـتفاده از ایـن مـدلمیتوان نقشه مطلوبیت زیستگاه را محاسـبه کـرد. بـراي ترسـیمنقشه مطلوبیت زیستگاه ابتدا بایستی تعداد عاملی که قرار اسـتدر محاسبه مطلوبیت زیستگاه وارد شوند بـهدسـت آیـد. تعـدادکمی از عاملهـا ، مـی توانـد بخـش زیـادي از حاشـیهگرایـی وتخصصگرایی گونه را توضیح دهد. انتخـاب تعـداد کمتـري ازعاملها انجام محاسبات و تفسیر نتایج بهدسـت آمـده را آسـانتر
مقدار متغیر زیست جغرافیایی (زیستگاهی)

فراوانی

وقوع

فراوانی

وقوع

شکل 2. توزیع گونه مـورد مطالعه برروي هر یک از متغیرهاي زیست جغرافیـایی (خطهاي مشکی) میتواند از توزیع مجموعه سلولهاي منطقه مورد مطالعه (نوار خاکستري) در خصوص آن متغیر زیست جغرافیایی متفاوت باشد. تفاوت بین میانگین این دو (میانگین توزیع گونه و میانگین منطقه مورد مطالعه) (S ± G) منجربه تعریف حاشیهگرایی میگردد.
همچنین تفـاوت بین انحراف معیار این دو( sS ± sG) بهعنوان تخصصگرایی گونه مورد مطالعه شناخته میشود (18).
میکند. بعد از انتخاب تعداد عامـل مناسـب، بایسـتی الگـوریتممناسب براي محاسبه مطلوبیـت زیسـتگاه اسـتفاده شـود. بـرايمحاسبه مطلوبیت زیستگاه در نرمافزار بـایومپر چهـار الگـوریتممیانه، میـانگین هندسـی فاصـله، میـانگین هارمونیـک فاصـله وحداقل فاصله وجود دارد که هر یک از آنها در شـرایط خاصـیاستفاده میشود. در این پژوهش اعتبار مدلهاي تهیه شده با هـریک از الگوریتم هاي فوق بررسی و بهترین الگوریتم بـر اسـاسشاخص پیوسته بویس انتخاب شد.

تائید اعتبار مدلهاي تهیه شده مبتنی بر رویکرد تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی
ارزیابی قدرت پیشبینی یک مدل از اهمیت بهسزایی برخـوردار است زیرا به محقق میگوید که تا چه حـد مـی توانـد بـه نتـایج حاصل از مدل اتکا کند و تا چـه حـد نتـایج پـیش بینـی مـ دل بـه واقعیت نزدیک است. روشهاي گوناگونی براي نیل به این هـدف توسط محققین مختلف ابداع شده است که از آن جمله میتوان بـه
،(Absolute Validation Index )شــاخص اعتبارســنجی مطلــق
شــاخص اعتبارســنجی تبــاین( Contrast Validation Index)، شــاخص بــویس(Boyce index) و شــاخص پیوســته بــویس(Continuous Boyce index) اشاره کرد (20).

شکل 3. نمودار فراوانی تنظیم شده براساس سطح براي الگوریتم میانگین هندسی (با حدود اعتماد 95 درصد)
براي بررسی اعتبـار مـدلهـاي مطلوبیـت زیسـتگاه مبتنـی بـردادههاي فقط حضور از نمودار فراوانی تنظیم شده براساس سـطح و نمایه پیوسته بویس استفاده شد. نمایه پیوسـته بـویس بـین 1- و 1+ تغیی ر م یکن د. مق ادیر مثب ت نش اندهن ده ای ن اس ت ک ه پیشبینیهاي مدل با توزیـع نقـاط حضـور در مجموعـه دادههـايارزیابی سازگار است. مقادیر نزدیک به صفر نشان میدهد که مدل با یک مدل تصادفی تفاوت ندارد. مقادیر منفـی بیـانگر یـک مـدلاشتباه است( 9). همچنین با تفسـیر نمـودار فراوانـی تنظـیم شـدهبراساس سطح مـی تـوان میـزان صـحت پـیشبینـی هـاي مـدل درمطلوبیتهاي مختلف را بررسی و بر طبق آن نسبت به طبقهبنـديمجدد نقشه مطلوبیت زیستگاه اقدام نمود( 7). در ایـن نمـودار کـهنشاندهنده روند تغییرات Fi میباشد، خط قرمز رنگ بـه مـوازاتمحور افقی نشاندهنده میزان Fi برابـر بـا 1 بـه ازاي همـه طبقـاتمطلوبیت زیستگاه میباشد. ایـن شـاخص نشـان دهنـده پـیشبینـینمودن تصادفی مدل میباشد. هنگـامی کـه نمـودار فراوانـی تنظـیمشده براساس سطح در زیر این خط شاخص میباشد یعنـی مـدل؛براي مطلوبیتهایی پایینتـر از ایـن خـط شـاخص، از یـک مـدلتصادفی هم بدتر میباشد، بنابراین این بخـش بـهعنـوان زیسـتگاهنامطلوب درنظر گرفته میشود. از آن نقطـه مطلـوبیتی کـه نمـودارفراوانی تنظیم شده براساس سطح، بالاتر از این خط شاخص قـرارمیگیرد بهعنوان زیستگاه مطلوب درنظر گرفته میشود (شکل 3).

نتایج
در نتیجه اجراي ENFA به تعداد متغیرهاي بهکار رفتـه در تحلیـل،عامل تولید میشود که اولین عامـل 100% حاشـیه گرایـی گونـه وبخش زیادي از تخصصگرایـی گونـه را توضـیح مـیدهـد ( 19).
بههمین دلیل با انتخاب تعداد کمـی از عامـل هـا بخـش زیـادي ازدادهها توضیح داده میشود. بـا اسـتفاده از روش عصـاي شکسـتهمک آرتور که توسط نرمافزار بایومپر محاسـبه مـیگـردد تعـداد 6 عامل انتخاب گردید که 97% دادهها را توضیح میدهد قابل توجـهمیباشد که عامل اول تمام حاشیهگرایی و 56% از تخصـص گرایـی را توضیح میدهد. در جدول 1 ویژگـی هـاي مـدل انتخـاب شـدهبـراي گون ه مـورد مطالع ه آورده شـده اس ت. مـاتریس امتی ازات متغیرهاي محیط زیستی بهکار رفته در تحلیـل عـاملی آشـیان بـومشناختی براي 6 عامل انتخاب شده توسـط روش عصـاي شکسـتهدر جدول 2 آمده است.
با استفاده از نمایه پیوسته بویس، صحت نقشههـاي مطلوبیـتزیستگاه ترسیم شده مبتنی بر رویکردهاي الگوریتم میانه، میـانگینهندسی و میانگین هارمونیک و حداقل فاصله با یکـد یگر مقایسـهو بهترین الگوریتم انتخاب شد. در جدول 3 میزان نمایه پیوسـتهبویس بهازاي الگوریتمهاي مختلف مطلوبیت زیستگاه ارائه شده است.
با توجه به جدول 3 مشاهده میشود که الگـور یتم میـ انگین

هندسی بالاترین شاخص پیوسته بویس را بهدست آورده اسـت . بنابراین، مناسـب تـر ین الگـور یتم بـرا ي ایجـاد نقشـه مطلوبیـ ت زیستگاه یوزپلنگ ایرانی در پناهگـاه حیـ ات وحـش دره انج یـ ر ،الگوریتم میانگین هندسی مـ یباشـد. نقشـه مطلوبیـ ت زیسـتگاه
جدول 1. نتایج حاصل از تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی یوزپلنگ در پناهگاه حیات وحش دره انجیر
میزان تخصصگرایی توضیح داده شده توسط عاملها%( ) تعداد عامل انتخاب
شده میزان
بردباري میزان
تخصصگرایی میزان
حاشیهگرایی تعداد متغیر بهکار رفتهدر مدل
97 6 0/415 2/391 1/156 13

جدول 2. ماتریس امتیازات تحلیل عاملی انجام شده درباره یوزپلنگ ایرانی در پناهگاه حیات وحش دره انجیر
6 (2%) 5 (4%) 4 (6%) 3 (8%) 2 (21%) 1 (56%) متغیرهاي زیست محیطی
0/329 0/129 -0/366 0/249 0/146 -0/149 فاصله از جهتهاي شرقی
-0/614 0/468 -0/301 0/063 0/817 -0/193 فاصله از جهتهاي شمالی
-0/204 0/111 -0/402 0/085 -0/274 0/059 فاصله از جهتهاي غربی
-0/037 0/006 -0/117 -0/151 -0/212 -0/026 فاصله از پاسگاه
-0/389 -0/207 0/302 -0/213 -0/321 -0/423 فاصله از شیبهاي 30-10
0/120 -0/282 -0/019 0/06 -0/133 -0/435 فاصله از شیبهاي 70-50
0/045 0/077 0/013 -0/042 0/053 -0/707 فاصله از منابع آب
-0/273 0/553 -0/096 0/584 0/049 -0/033 فراوانی جهتهاي شمالی
-0/062 -0/111 0/648 0/603 -0/248 -0/051 فراوانی جهتهاي جنوبی
0/18 -0/325 0/014 0/09 -0/189 -0/311 درمنه دشتی- قیچ فاصله از تیپ پوشش
0/05 -0/099 0/028 -0/066 -0/288 -0/228 فاصله از تیپ پوشش درمنه دشتی- اشنان
0/196 0/533 -0/062 -0/38 -0/042 0/031 فراوانی شیبهاي بیش از 70
-0/432 -0/151 0/275 -0/063 -0/04 0/279 فراوانی شیبهاي 50-30

جدول 3. میزان نمایه پیوسته بویس بهازاي الگوریتمهاي مختلف
انحراف معیار نمایه پیوسته بویس الگوریتم مورد استفاده
0/745 0/135 الگوریتم میانه
0/891 0/182 الگوریتم میانگین هندسی
0/505 0/302 الگوریتم میانگین هارمونیک
0/305 0/258 الگوریتم حداقل فاصله
یوزپلنگ ایرانی براسـاس الگـور یتم هندسـ ی در شـکل 4 آورده شده است.
شکل 3، نمودار فراوانی تنظیم شده براساس سطح را نشـانمیدهد که بـر اسـاس ایـ ن نمـودار، آسـتانه مطلوبیـ ت زیسـتگاهیوزپلنگ ایرانی، مطلوبیت 33 (از 100) میباشد. بـا اسـتفاده ازاین آسـتانه بـه دسـت آمـده نقشـه طبقـات مطلوبیـ ت زیسـتگاهیوزپلنگ ایرانی بـه دسـت آمـد. بـدین منظـور نقشـه مطلوبیـ ت زیستگاه به دو طبقه نامطلوب (بخـش هـا یی کـه مطلو بیـ ت آنهـاکمتر یا مساوي حد آستانه مطلوبیت بود) و مطلوب (بخشهایی که مطلوبیت آنها بیشتر از حد آستانه مطلوبیت بود) تقسیمبنـد ي شد (شکل 5).

بحث و نتیجهگیري
بهمنظور مدلسازي زیستگاه یوزپلنگ ایرانی در پناهگـاه حیـ ات وحـش دره انج ی ر ب ا ب هک ارگیري روشENFA و اس تفاده از نرمافزار Biomapper، مطلوبیت زیستگاه یوزپلنگ محاسبه شـد.
249809-3124174

شکل 4. نقشه مطلوبیت زیستگاه براساس رویکرد تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی
از مزایاي ایـ ن نـرم افـزار امکـان محاسـبه مـدل هـاي مطلوبیـ ت زیستگاه تنها براساس دادههاي حضور است و نیازي به دادههاي عدم حضور نمیباشد، که این مورد زمـان و بودجـه لازم بـراي جمعآوري اطلاعات را کاهش میدهد. از طرفی گونههایی مثـلیوزپلنگ و پلنگ که امکان مشاهده مستقیم آنها بسیار کم اسـتو بهدست آوردن دادههاي عدم حضور واقعی در ایـ ن گونـه هـا بسیار دشوار بوده، اما با اسـتفاده از نما یـ ههـا (ردپـا و سـرگین) میتـوان دادههـاي حضـور را بـه دسـت آورد و بـر اسـاس ایـ ن دادههاي حضور، نقشه مطلوبیـ ت زیسـتگاه گونـه مـورد نظـر رابهدست آورد.
طبق تحلیل عامل آشیان بوم شناختی (جـدول 2) یوزپلنـگایرانی در پناهگاه حیات وحش دره انجیـ ر منـاطق کوهسـتانی و تپه ماهوري را ترجیح میدهد و شـ یب بـر مطلوب یـ ت زیسـتگاهمیافزاید بهطـور يکـه فراوانـی شـ یبهـا ي بـالا ي 70 (منـاطقصخرهاي) عدد مثبت را بهخود گرفته است. همچنـین فاصـله ازشـ یبهـا ي 50 تـا 70 درصـد عـدد منفـی بـه خـود گرفتـه ک هنشاندهنده تمایل یوزپلنگ به زیستگاههاي تپه ماهوري میباشد زیرا این تپه ماهورها بهعنوان یک کمینگـاه بـراي یوزپلنـگ بـهمنظور شکار حیات وحش استفاده میشود. این مورد نتیجۀ قابل توجهی است زیرا درگذشته تصـور بـر ایـ ن بـود کـه زیسـتگاهمطلوب یوزپلنگ ایرانی مانند یوزپلنگ آفریقـا یی منـاطق دشـتی است اما نتایج حاصل از این تحقیق که بـا روش انفـا بـهدسـت آمد، ثابت مـ یکنـد کـه زیسـتگاه مطلـوب یوزپلنـگ ایرانـ ی در پناهگ اه حی ات وح ش دره انجی ر، من اطق کوهس تانی و تپ ه ماهوري است.
معمولاً تصور بر آن است که یوزپلنگ آسـیایی هـر جـا کـهآهو زندگی می کنند، دیده میشود (14، 16 و 17)، ولی بهنظـرمیرسد کاهش شدید در تعداد آهوان در ایران باعـث شـده کـهیوزپلنگ ها مجبور به تغییر رژیم غذایی به سمداران کوهسـتانیشده( 12) و بهتبع آن مجبور به تغییر زیستگاه به سـمت نـواحی کوهستانی شوند. مطالعات جدید مؤیـد ایـ ن مطلـب اسـت کـهبرخلاف تصور رایـ ج، طعمـه اصـلی یوزپلنـگ در ایـ ران قـو چ، میش، کل و بز است( 4). بهنظر میرسد یوزپلنگ آسیایی عمدتاً برروي زیستگاههایی با قابلیت بالاي گیر انداختن طعمـه تمرکـزکرده که این مورد در دشتهاي صاف در کمترین حالـت خـودبوده و وجود عوارض توپوگرافی بیشتر، این امکان را بالا میبرد (13 و 21). اکثر مشاهدات مستقیم یوزپلنـگ از سـال 1380 تـا
1387 نیز در مناطق کوهستانی پناهگاه حیاتوحـش دره انجیـ ر میباشد( 2). نتایج تحقیـ ق موجـود ن یـ ز نشـان دهنـده وابسـتگی

326262-3342182

شکل 5. نقشه طبقهبندي زیستگاه براساس رویکرد تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی

یوزپلنگ به مناطق تپه ماهوري و کوهستانی است.
طبق نتایج تحقیق (جدول 2) جهـت هـا ي شـمال ی بیشـتر ین تأثیر را در مطلوبیت زیسـتگاه یوزپلنـگ ایرانـ ی دارد و آن هـمبهخاطر تابش کمتر آفتاب و رطوبت نسـبی بیشـتر و در نها یـت سرسبزي بیشتر در طول سال میشود که منجربه تجمـع حیـ ات وحش از جمله قوچ، میش، کـل و بـز بـه عنـوان طعمـه اصـلی یوزپلنگ( 4) دراین ناحیه میشود (عـدد منفـی بـرا ي فاصـله از دامنههاي شمالی). همچنین متغیر فاصله از منابع آب بهخصوص چشــمههــاي دائمــی در حضــور یوزپلنــگ ایرانــی بــهدلیــل تجمع حیات وحش در اطراف آن، تاثیر به سـزایی در مطلوبیـ ت زیستگاه یوزپلنگ دارد (عدد منفی براي متغ یـر فاصـله از منـابعآب (جدول 2)).
مطالعۀ صحرایی بـا روش مشـاهدة مسـتق یم یوزپلنـگ هـا ي داراي گردنبند رادیـ ویی در سـاو انهـاي پـارك ملـ ی کراگـر درآفریقاي جنوبی و مرور مقالات مربوط به زیستگاههـا ي سـاوان ی یوزپلنگ نشان میدهد که انتخـاب ز یسـتگاه بسـته بـه ترکیـ ب طعمه، پوشش گیاهی در دسترس و حضور گونههـاي رقیـ ب و مزاحم است( 23).
بهعلت اینکه مطالعات بوم شناختی در مورد یوزپلنـگ اکثـراً در پارك ملی سرنگیتی در شرق آفریقا انجام شـ ده اسـت و ن یـ ز راهبرد شکار یوزپلنگ، اینگونه بهنظر میرسد که مناطق دشـت ی و هموار را ترجیح میدهد حال آنکه در منـاطق دارا ي درختچـهو بوتهزار هم زندگی میکند. بـا وجـود اینکـه پوشـش گیـ اهی وبوتهزارها سرعت یوزپلنگ را کاهش میدهـد ولـی کمـ ینگـاهمناسبی براي یوزپلنگ بهحساب مـ یآینـد. یوزپلنـگ بـا منـاطقداراي پوشش گیاهی نیز سازگار اسـت و فقـط یـ ک شـکارچ ی موفق در دشتهاي باز نیست( 23).
یوزپلنــگ ایرانــی در پناهگــاه حیــات وحــش دره انجیــر به تیپ پوشش گیاهی درمنـه دشـتی- قـ یچ متمایـ ل مـیباشـند (عدد منفی براي فاصله از این تیپ پوشش گیاهی نشـان دهنـ ده تمایل گونه براي جذب به این منابع بـه عنـوا ن کمـ ینگـاه بـراي شکار میباشد (جدول 2)).
ویژگی حاشیهگرایی کل (Marginality) براي گونه یوزپلنگ 15/1 محاسبه شد که نشان میدهد که زیستگاه یوزپلنگ ایرانـ ی به مقدار کمی متفاوت از شرایط میانگین زیستگاه است. در واقع اگر عدد حاشیهگرایی بیشتر از یک باشد حاکی از آن اسـت کـهگونه به زیستن در زیستگاههاي حاشیهاي تمایـ ل بی شـتري دارد .دامنه تحمل یا بردباري (Tolerance) فاکتوري اسـت کـه نشـان میدهد که گونه نسبت به تغییر شرایط بهینه زیسـتگاه خـود بـه منابع مورد استفاده
چه میزان حساس است. به عبارت دیگر دامنه تحمـل فـاکتوري است که ترجیح گونه را نسبت بـه متغ یرهـا ي محیطـ ی محاسـبهمیکند و بیانگر آن است که گونـه تما یـ ل بـه ز یسـتن در دامنـهباریکی از شرایط دارد یا اینکـه محـدوده وسـیعی شـامل تمـامشرایط منطقه را برمیگزیند (1). مقدار بردبـار ي کـل بـه دسـت آمده براي یوزپلنگ 415/0 است که نشان میدهد کـه یوزپلنـگایرانی نسبت به تغییر شرایط بهینه زیستگاه خود خیلی حسـاس نمیباشد و بردباري نسبتاً خـو بی دارد. مقـدار تخصـص گرایـیگونه نیز برابر با 391/2 میباشد کـه براسـاس نسـبت واریـ انس متغیر محیطی و پراکنش جاندار از نظر آن عامل محیطی محاسبه میشود.
طبق نتایج تحلیـ ل عامـل آشـیان بـوم شـناختی (جـدول 2) یوزپلنگ ایرانی به پاسگاههاي محیطبانی تمایل نشان میدهد که این مورد احتمالاً بهخاطر تأسـیس پاسـگاه هـا ي محـ یطبـان ی در زیستگاههاي مطلوب طعمههاي یوزپلنگ ایرانی بـرا ي حفاظـتاز جمعیت آنها میباشـد. بـا توجـه بـه اینکـه یوزپلنـگ ایرانـ ی گونهاي در بحران انقراض است و از طرفی اکثر زیستگاههاي آن در ایران تخریب یافته است، و نظر به کمیاب بودن یوزپلنگ در ایران، پیشنهاد میشود به منظور حفاظت مؤثرتر از ایـ ن گونـه وشناخت بهتر از رفتار و ترجیحـات انتخـاب زیسـتگاه آن، مـدلمطلوبیت زیستگاه یوزپلنگ در سایر زیسـتگاه هـا بـا روش انفـامورد بررسی قرار گیرد.
امیدي، م .1387. تجزیه و تحلیل و مدلسازي زیستگاه یوزپلنـگ ایرانـی درپـارك ملـی کـلاه قاضـی اسـتان اصـفهان. پایـان نامـهکارشناسی ارشد رشته علوم محیط زیست- زیستگاهها وتنوع زیستی، دانشگاه علوم تحقیقات تهران.
جورابچیان، ع. ر، م. ص. فرهادي نیا .1387. پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و زیستگاههاي مرتبط با آن، گـزارش نهـایی، دفتـرپروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، سازمان حفاظت از محیطزیست، تهران ،128 ص.
درویش صفت، ع .1385. اطلس مناطق حفاظت شده ایران (چاپ اول). تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، 175 ص.
زمانی، ن .1389. بررسی و مقایسه عادات غذایی یوزپلنگ ایرانی در دو پناهگـاه حیـات وحـش نایبنـدان و دره انجیـر اسـتان یـزد،پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

فراشی، آ.، م. کابلی و ا. مومنی. 1388. مدلسازي مطلوبیت زیستگاه پازن در پارك ملی کلاه قاضی استان اصفهان، با روش ENFA، نشریه محیط زیست طبیعی (مجله منابع طبیعی ایران) 63(1): 73-63.
فلاح باقري، ف. 1386. ارزیابی مطلوبیت زیستگاه قوچ و میش در پارك ملی کلاه قاضـی . پایـان نامـه کارشناسـی ارشـد ، دانشـگاهصنعتی اصفهان.
قندالی، م .1389. مقایسه ارزیابی زیستگاه با استفاده از دو روش مدل هاي خطی تعمیم یافته و رویکرد تحلیـل عـاملی آشـیان بـومشناختی براي گوسفند وحشی در پارك ملی کویر. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
مهندسین مشاور جامع ایران. 1388. مطالعات طرح مدیریت پناهگاه حیات وحش دره انجیر و نی باز، گـزارش شـماره 6، معاونـ ت محیط طبیعی و تنوع زیستی. دفتر زیستگاهها و امور مناطق، 183 ص.
Boyce, M. S., P. R. Vernier, S. E. Nielsena and F. K. A. Schmiegelowc. 2002. Evaluating resource selection functions. 157: 281-300.
Caro, T. M. 1994. Cheetahs of the Serengeti Plains. The University of Chicago Press, Chicago, 478 p.
Eaton, R. 1970. The Cheetah: the Biology, Ecology and Behavior of an Endangered Species. Van Nostrand Reinhold Company, New York, 178 p.
Farhadinia, M. 2004. The last stronghold: Cheetah in Iran. 40: 11-14.
Farhadinia, M., A. Jourabchian, M. Eslami, F. Hosseini and B. Nezami. 2008. Is food availability a reliable indicator of cheetah presence in Iran? 49: 14-17.
Firouz, E. 1974. Environment of Iran. National Society of the Conservation of Natural Resources and Human Environment, Tehran, 491 p.
Guisan, A. and N. E. Zimmermann. 2000. Predictive habitat distribution models in ecology 135: 147-186.
Harrison, D. L. and P. J. J. Bates. 1991. Cheetah. in: Mammals of Arabia. Sevenoaks, UK: Harrisson Zoological Museum, 172 p.
Heptner, V. G. and A. A. Sludski. 1992. Mammals of the Soviet Union, Carnivora (Hyenas and Cats), 982 p.
Hirzel, A., J. Hausser, D. Chessel and N. Perrin. 2002. Ecological-niche factor analysis: how to compute habitatsuitability maps without absence data? 83(7): 2027-2036.
Hirzel, A., V. Helfer and F. Metral. 2001. Assessing habitat-suitability models with a virtual species. 145: 111-121.
Hirzel, A., G. Le Lay and V. Helfer. 2006. Evaluating the ability of habitat suitability models to predict species presences. 199: 142-152.
Hunter, L., H. Jowkar, H. Ziaie, G. Schaller, G. Balme, C. Walzer, S. Ostrowski, P. Zahler, N. Robert-Charrue, K. Kashiri and S. Christie. 2007. Conserving the Iranian cheetah in Iran: Launching the first radio-telemetry study. 46: 8-11
IUCN .2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN, Gland, Switzerland [http://www.redlist.org, accessed 24 September 2008].
Mills, M., L. S. Broomhall and J. T. Toit. 2004. Cheetah () feeding ecology in the Kruger National Park and a comparison across African savanna habitats: is the cheetah only a successful hunter on open grassland plains? 10(3):177-186.
Nowell, K. and P. Jackson. 1996. Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN, Gland, 421 p.
Tyre, A. J., H. P. Possingham and D. B. Lindenmayer. 2001. Inferring process from



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید